Bos en bomen. Klaus Littmann (o.a.)

Gisternacht voor het slapen gaan stond ik buiten. Het bos was donker en mistig en in de verte hoorde ik in herhaling, een kreet. Was het een bosuil? Of een vos, een wild zwijn, een wolf? Geven vleermuizen eigenlijk geluid? Om mij heen vielen gestaag eikeltjes. Elk gaf een doffe klap, alsof ze zo zwaar zijn. Vannacht werd ik er wakker van. Het klinkt als héél dichtbij, alsof de werkelijkheid voegt en kraakt en soms scheert er eentje langs het raam, alsof er iemand aanklopt. De sfeer en het gevoel van de schilderijen van Leonara Carrington. Haar reuzenvrouw was de eerste die mij raakte. Ze torent boven je uit en kijkt naar je, zonder zich te buigen, één met de natuur.

Ik moest denken aan het werk van Klaus Littmann, dat ik in Venetië leerde kennen. Zijn werk blijft nooit voor altijd bestaan en hij zoekt een verbinding met de natuur. Hij zag ooit een tekening van Max Peintner en 27 jaar later realiseerde hij het in het echt: een stukje gemengd Europees bos van 299 bomen plantte hij in een voetbalstadion in Klagenfurt, Oostenrijk. Het heet: FOR FOREST - The Unending Attraction of Nature. Van 8 September tot 27 Oktober 2019 kon iedereen van 10.00 uur tot 22.00 uur komen kijken. Hij noemt het ook een megalomaan project. Vindt allereerst maar eens een stadion dat  hiertoe bereid is. Hij is ervan overtuigd dat deze perspectief wisseling, een stukje bos dat tijdelijk verhuisd naar midden tussen de mensen, degene die komt kijken kan veranderen. Mijn kijkervaring geschiedde via levensgrote schermen. En dat had al een aardig grote impact op mij.

Twee jaar later realiseerde hij op de Münsterplatz in zijn woonplaats Basel; ARENA FÜR EINEN BAUM met in het museum ernaast een grote tentoonstelling met kunstenaars die op welke wijze dan ook, de boom aanwezig laten zijn in hun werk. Het bijzondere is, dat de arena vorm gegeven is, door het aantal jaarringen die de boom telt, in te schatten. Ik vermoed dat wanneer je daar zit, het de ervaring teweeg brengt alsof je direct in het leven van de boom zelf, op bezoek komt.

In de NRC is er nu een serie van Monique van Hoogstraten en Addie Schulte die praten met mensen voor wie bomen essentieel in hun leven of werk zijn. Deze week een gesprek met een vrouw die ‘bosbaden’ initieert. De ratio doet er hierbij niet toe, zegt ze. Ze ontdekte zelf, per  toeval, dat toen ze lang in de nabijheid was van een boom, ze daarvan opknapte. Bomen hebben ook ieder hun eigen sfeer en ‘persoonlijkheid’. In Beijing zag ik regelmatig mensen grote bomen omhelzen. Ik dacht ook aan het werk van Elmo Vermijs ( van wie ik nog foto’s tegoed heb, die hij van mij maakte bij zijn vorig kunstwerk op de dijk, maar dit terzijde.) : Het Parlement van de Bomen, op Oerol, dit jaar; Terschelling. Hij heeft zich laten inspireren door de socioloog en filosoof Bruno Latour, die afgelopen week overleden is. 

Pachuco. Frida Kahlo. Octavio Paz

Ik heb Krabbé zoekt Frida Kahlo gezien, die precies startte op NPO toen ik op vakantie ging. Het voordeel is nu dat ik binnen enkele dagen de hele serie kon bekijken. Jeroen Krabbé was op het einde bijna in tranen. Hij had iemand ontmoet die haar ziel schilderde. Tijdens haar leven probeerden anderen haar in te delen bij het surrealisme, maar ze zei altijd: dat klopt niet, ik schilder wat er echt is gebeurd, alles is reeël. Bij Frida is er ook een contrast tussen binnen en buiten. Ze kleedde zich kleurig, stralend, feestelijk, terwijl haar binnenwereld vol pijn, verdriet, strijd is. Je zou kunnen zeggen dat dit in deze tijd goed herkenbaar is. Mensen laten op sociale media alleen maar topmomenten zien. Of ze beamen en bevestigen zichzelf via vlogs of blogs, waar men over het dagelijks leven rapporteert. Maar natuurlijk is dat toch iets anders dan het échte leven. Want zij maken zelf een selectie van wat ze tonen en niemand kan je aanspreken, de kijker of lezer blijft een toeschouwer. 

Frida Kahlo is dé bekendste kunstenaar uit Mexico. Hoe Mexicaans ze is werd mij inzichtelijk door het boek van Octavio Paz; Het Labyrint der Eenzaamheid (1950), waar hij in acht essays de Mexicaanse ziel tracht te doorgronden. In ‘De pachuco en andere uitersten’ vertelt hij over de subcultuur waar mannen zich  flamboyant kleden. Het schuurt tegen de westerse zakenpakken aan, maar er is overdrijving en zelfs iets clownesk. De kleding is ook een welbewust gekozen masker en zegt:’kijk mij nou, maar kijk ook door mij heen.’  Want in mijn ziel ben ik ook altijd bezig met de dood, met chaos en strijd. Ook maatschappelijk staan de mannen die zich zo kleedden vaak onder aan de sociale ladder. Er is verlangen om het leven te vieren. Mexicanen doen dat op grote  schaal en uitbundig, zoals ook op De Dag van de Doden. Het is alsof ze zich gezamenlijk in een roes willen brengen, zegt Paz hierover, omdat een ieder voelt, dat deze in het dagelijks leven loopt in ‘Het Labyrint van Eenzaamheid’ zoals de titel van het boek is. De sfeer van Kahlo is dichtbij.

Ook dit schilderij begreep ik beter door de observaties van Octavio Paz. Het laat de zelfmoord zien van Dorothy Hale. Vlak tevoren hield zij een feest en kleedde zich in een japon die zij speciaal hiervoor liet maken. Toen de gasten weg waren, sprong zij naar beneden. Frida kreeg de opdracht om een portret van haar te maken, als troost voor haar moeder en kwam met dit. In de Mexicaanse ziel is er geen groot onderscheid tussen leven en dood. Feestvierend is er ook de behoefte om totaal in elkaar op te gaan, dus te verdwijnen. Men zoekt naar communio, wat bij de katholieken de ‘communie’ is, waar er ook een gedaanteverandering is van brood en wijn,  naar vlees en bloed. Dit paste dus wel bij de Mexicanen, toen de Spanjaarden hen, met kerk en al, kolonialiseerden. Want in hun eigen pre-columbiaanse tradities, en die van de Azteken en de Indianen, was het offer (Jezus offert immers zichzelf) om nieuw leven te geven ook al bekend. 

Frida Kahlo schildert dus niet de zelfmoord, maar het je bewust laten vallen, ten einde heelhuids en ongeschonden over te gaan in een andersoortig leven. De val zelf, omhult met wolken die ook lijken op engelen of etherische wezens, vangen haar ook op en brengen haar naar een andere dimensie. Het zijn dezelfde gelaagde dimensies die in al het werk van Kahlo aanwezig is. Elk schilderij is, net als haar kleding, tegelijk ook een masker waar je doorheen moet gaan kijken, om te arriveren bij universele pijn; dat wat in andere kringen ‘het menselijke tekort’ wordt genoemd. De moeder van Dorothy Hale heeft dit schilderij overigens nooit gezien.

De pachuco was vaak ook muzikant. Hier is een stadion vol mensen die meedeinen op vrolijke klanken op een lied dat ‘pachuco’ heet. Wat zie je? Het doet mij ook wel denken aan dat stadion vol, die de uitvaart van André Hazes vierde. Misschien komen zijn levensliederen, die heel Nederland ondertussen kan meezingen, wel dicht bij dit Mexicaanse levensgevoel. 

Het waterwerk van ons geld. The International

 Carlijn Kingma exposeert een nieuw werk in het Rijksmuseum Twenthe. Zij noemt zich cartograaf. Ditmaal brengt ze de wereldwijde geldstromen in kaart. Ze gebruikt hiervoor de metafoor van het water. Alles met potlood getekend, zo fijnzinnig. Bovenin zie je de tanken met al het geld, die in handen zijn van een handjevol rijken. Zij beheersen alles en laten de geldstromen naar onder lekken. Hoe hogerop in de toren, deste meer krijg je. Maar helemaal onder is er zo goed als niks meer, en staan mensen droog. Het beeld komt meteen bij mij binnen.

Een ieder zit vast in eigen hokjes, compartimenten, wereldjes waar je vergeet dat het geld dat je daar naarstig verdient om te kunnen bestaan, een onderdeel is van iets dat niet beheersbaar is door een enkeling of een organisatie of de politiek. Alles  zit aan elkaar vastgeklit en alleen die daar in de top bepalen hoeveel water er beschikbaar is dat jij kan aftappen.

Als mieren zit je op de wip-wap, je denkt een vergezicht in je blikveld te kunnen creëren, je telt je mogelijkheden, je draait aan de zwengel, je werkt in coöperatie voor het beste resultaat…Maar het is allemaal zó futiel. Prachtig, die tegelijk ook poëtische blik die Kingma werpt op deze werkelijkheid. Dit in samenwerking met twee wetenschappers.

Dus daar zit je dan in je huisje, nog best tevreden wellicht met het water dat er naar je toekomt, je kunt er tenminste van leven. Of je staat in de bibliotheek een boek te zoeken, dat voelt aan als vrijheid, maar is alleen maar mogelijk omdat deze gesitueerd is op een plek waar dat water, het geld dus, nog wél komt. Lopen met een kar waar goederen op geheveld worden, een eigen vervoermiddel hebben, ja zelfs protesteren voor een beter milieu: alleen zinnig en mogelijk door de verdieping of het niveau waar je je bevindt. Je bent zomaar ergens geworpen op de wereld en jouw leven wordt bepaald door de geldstroom in jouw directe omgeving. 

Toevallig zag ik gisteren avond deze film op Netflix; The International. Een thriller over  het bankwezen. Hier de scène waar bij  ‘de held’ te horen krijgt hoe invloedrijk alle geldstromen met elkaar te maken hebben.Ik moest al denken aan het boek van Joris Luyendijk; 

Dit kan niet waar zijn, waar hij zich twee jaar heeft ondergedompeld in de financiële wereld in o.a. Londen en tot zijn verbijstering bankiers ontmoet die bekennen eigenlijk ook geen overzicht te hebben waar ze nu precies mee bezig zijn. Deze film gaat over de wel heel duistere kant ervan. Het nieuwe kunstwerk van Carlijn Kingma brengt  ‘ons verhaal’, want we zijn er allemaal een onderdeeltje van, aan de oppervlakte. In Enschede te zien. Ik weet niet of het voor mij de reis ernaartoe waard is. Met opzet zo geformuleerd, omdat ik mij realiseer dat ook mijn brein nou eenmaal doordrenkt is met calculaties.

Fantastic Four (2)

Gisteren zat ik helemaal in de wereld van deze vier: Reed; de wetenschapper met een lichaam van elastiek en zijn vrouw Sue, die onzichtbaar kan worden en een onzichtbaar schild kan maken ter bescherming. Dan is er nog het broertje van Sue, die in vuur kan veranderen en dan ook kan vliegen, hij heet Johnny, en hun gezamenlijke vriend Ben, die van steen is geworden, met ongelofelijke krachten. Ze wonen met zijn allen samen en zijn dus familie en woongroep inéén. Ook als ze ten strijde trekken tegen het kwaad en onrecht, bundelen ze hun krachten en blijven al doende ook met elkaar converseren, ook met plagerijen over en weer.

Ze zijn best uitzonderlijk in het superhelden-universum, terwijl ze tegelijk ook deels aan het begin ervan staan door de scheppers Jack Kirby en Stan Lee, die hiermee in 1961 Marvel begonnen, als tegenhanger van DC Comics. Beide bedrijven voeden de wereld nu met verhalen over goed en kwaad en het verlangen om de wereld te redden, richting absolute rechtvaardigheid.

 De meeste superhelden zijn alleen en leven incognito. Batman is een wees die als kind zag dat zijn ouders door de misdaad in New York werden doodgeschoten. Superman is een immigrant van een andere planeet, die zijn echte identiteit weg moet houden. Spider-Man is in het dagelijkse leven een onhandige, struikelende tiener, niet spetterend in menselijke contact. Jessica Jones is een mislukte superheld, die daarom maar privé detective wordt en stevig aan de drank is. Alleen Wonder Woman, heeft een goddelijke oorsprong, ze komt van de Amazones en uit het Griekse Pantheon. En dit zijn er maar enkelen uit het uitgebreide superhelden universum.

En dan heb je The Fantastic Four: het zijn gewone mensen, wier DNA veranderde door blootstelling aan straling, en dan maar besluiten hun krachten ten goede in te zetten voor mens en maatschappij en de hele wereld weet dat, ze zijn beroemdheden. In huis zijn er gewoon ook echtelijke onenigheden, broer-zus ruzietjes, en Ben, vriend van allen, sust, bindt en relativeert. Je ziet hem hier, in de alleroudste versie koken en in de allernieuwste versie (2022) getekend en verteld door Alex Ross, is er een modern interieur en zoekt hij Sue, die wellicht onzichtbaar rondloopt. Ook kun je zien, hoezeer de tekenstijl en tekentechniek in de loop van meer dan 60 jaar evolueert.

Je zou kunnen zeggen dat deze vier ook staan voor een gezond leefklimaat in en rondom je heen. Het is goed om een vriendenkring te hebben met mensen die niet allemaal hetzelfde zijn en uit verschillende achtergronden komen. Zo kun je schuren en spiegelen aan elkaar. Daar is vriendschap voor. Soms vallen mensen door de mand. Je ziet ze leven in hun eigen kleine wereld, met ja-knikkers om hen heen. Ze zijn niet bestand als iets niet gaat zoals deze dat in gedachten had, ze geven jou de schuld of verdwijnen zelfs. Dat is pijnlijk. Dan is het pakket van eigenschappen van The Fantastic Four, bést fantastisch: Bewegelijk blijven als rubber of elastiek, gepassioneerd en warm als vuur zijn, stevig en betrouwbaar als een rots, je onzichtbaar maken als dat nodig is en zo beschermen.

Ondertussen was ik gisteren ook bezig om alle eikeltjes en het gevallen blad weg te harken. Vele kilo’s bedekken nu mijn parkeerplaats, die slechts een enkele maal door een auto is bedekt. Nu kijk ik weer naar mijn zon van stenen en de ‘boom’ in het midden. Dat voelt wel een beetje kloosterachtig. Een toevoeging bij ‘The Fantastic Four’: stilte en contemplatie.

Hechting

Mat Damon is een acteur van wie ik alle films zie, sinds Good Will Hunting. Hij schreef zelf het script hiervoor, op 25 jarige leeftijd, samen met Ben Affleck. De film was voor beide de start van hun carrière. Hij speelt een jongen die schoonmaker is op de universiteit van Harvard met een geniaal brein. Hij komt uit een familie waar zijn vader hem mishandelde. Deze scène is de sleutel van de film: zijn psychiater vertelt zelf ook als kind mishandeld te zijn. Hij zegt: Het is niet jouw fout…Óók niet hoe je leven verder is gegaan, dat je een kleine crimineel werd en niks gedaan hebt met je talent. Will, hyperintelligent op alle fronten, kan dit aanvankelijk niet toelaten: Don’t Fuck With Me en eerder: ‘Er staat zeker dat ik hechtingsproblemen  heb, hé?’ …

De familie waar je uit voortkomt bepaalt grotendeels wat er van je wordt. Wie nooit een veilige omgeving heeft gekend, met ouders die dominant zijn en alleen op zichzelf gericht en die willen bepalen wat jij mag denken en voelen…ja, dan vraagt het als kind nogal wat om zelf ook niet zo te worden. Het kan een leven lang kosten om zelf niet weg te lopen als er werkelijke intimiteit ‘dreigt’ te ontstaan, om volwassen te zijn en te kunnen zeggen:’Hier ben ik, ik wil er zijn voor jou’. En ik laat tegelijkertijd niét over mij heen lopen, ik ga in deze relatie niet meer dat kind van vroeger worden, die alles doet voor aandacht en liefde. Ik ga ook niet vluchten en mezelf héél groot en belangrijk maken.

Alles draait om: je kunnen hechten. Dit is een thema gebleven in het filmwerk van Mat Damon. In The Bourne-serie, ogenschijnlijk alleen drie actie-films, speelt hij een man die door de staat tot een  vechtmachine is gemaakt, waar zijn eigen identiteit is weggewist. Daar gaat hij naar op zoek. In een van zijn recentere films (2017) speelt hij een man, die eigenlijk niet goed naar zijn vrouw heeft gekeken en vast komt te zitten als, letterlijk, klein mensje. Kiest hij op het einde van de film wéér voor het grootse project om de wereld te kunnen redden, of voor de niet perfecte en onzekere liefde in het hier-en-nu, met, letterlijk, een onzekere toekomst?

Deze film hangt tussen genres in, het is lichtvoetig, mild en bloedserieus tegelijk en pas bij de aftiteling zag ik dat de regisseur Alexander Payne is. Hé, die ken ik toch? Ook van hem heb ik ooit besloten, zie blogje ‘Zacht Zijn’ van 2 Mei 2013, dat ik alle films wil zien. In een interview zie ik dat het ook een favoriete regisseur van Mat Damon is.

Na de regen in de middag, klaarde het gisteren toch op. Ik ging een wandeling maken voor de avond viel en zag 19 paddestoelen rood-met-witte stippen, terwijl ik zigzaggend aan de wandel was door blad en kreupelhout, ik was weer eens de grote weg kwijt. Twee ervan waren al van het steeltje gebroken. Die nam ik mee naar mijn boshuisje. Ze liggen bij de berkenboom. Die boom speelt vanaf de middeleeuwen al een rol bij heksenkringen, waar de deelnemers stukjes vliegenzwam aten, om de hallucinerende werking. Ik hoop dat er volgend jaar paddestoelen gaan groeien, veel en rijk.

Het was ook nog volle maan met een heldere sterrenhemel. Ik ga maar niet al te lyrisch worden, dat het zó bijzonder blijft om in de nacht de koude boslucht in te kunnen ademen. Ja, dat is wel gelukt tussen mij en het bos: hechting.

 

Update Park De Hoge Veluwe

Wat was het een heerlijke dag vol zon. Ik koesterde mij er languit in op een ijzeren laag stoeltje, dezelfden die er staan in de parken van Parijs. Ik keek uit op wat nu het ‘Centrale Paviljoen’ is, maar eerder restaurant De Koperen Kop was. Als een oude boerderij, binnen met donkere houten balken en zacht zittend meubilair en geweien aan de muur. Toen ik kind was, keek je vanuit de speeltuin op het terras. Ik zat er ooit midden in de winter lang bij de open haard, vlakbij de ingang, vader kon nauwelijks meer lopen. Met moeder nog op het terras, met haar rollator nog net bereikbaar, plagend strijdend om de laatste bitterbal…En nu? Het is een strakke moderne ruimte geworden, waar heel veel mensen in kunnen. Er is ook een winkel in gebouwd. Natuurlijk, de commercie is nu overal. Ik kocht als een soort van troost ingeblikte stoofpotjes van hertenvlees en wild zwijn uit eigen park, eentje met Indonesische kruiden; rendang.

Het park heeft zich, de afgelopen twee jaar dat ik er was, gevuld met eigen, andersoortige herinneringen. Op de fiets kom ik op plekken die ik tevoren nooit zag. Ik besloot nu met opzet een sentimental journey te doen en de autoweg te volgen, naar de aloude familieplek, waar we hele dagen in het zand speelden, broodjes etend, vader en moeder lezend in de schaduw van de vliegden. Omdat ik al weet dat dit ook zo ongeveer verdwenen is , zeeg ik neer vlakbij, waar het er uitziet als toen. Door bomen te kappen ontstond daar weer stuifzand. In de stilte maakte ik een filmpje. Ode aan de berk, die al mijn woonplekken markeert. En toen was er ineens een boswachter in beeld. 

Nee, je mocht niet meer zomaar ergens gaan liggen. Het struingebied waar ik op uitkeek was opgeheven. De belangrijkste reden was, dat mensen er hun picknickafval achterlieten. En dan had je ook nog de wolven, waar mensen welbewust naar op jacht gingen. Die wolf wilde Staatsbosbeheer toch eigenlijk uit het park hebben, maar dat lag nu in de handen van Brussel. Ik vroeg hoe het met de moeflons ging in het park: ‘Die zijn zo goed als, op.’

 

Ach, mijn Hoge Veluwe…Er reden nu geen auto’s omdat De Veluweloop net had plaatsgevonden. Ik heb er zoveel moeflons gezien, mekkerend en dravend door de avondschemering of ineens die donkere hoorns die in de eeuwige jachtvelden boven het hoge riet uitstaken. Nooit meer? Tenzij de wolf weer gaat plaatsmaken voor de moeflons. Ze waren de ‘natuurlijke’ begrazers van het park, nog uitgezet door het echtpaar Kröller-Müller. Ik lag opnieuw op de grond, keek de eikenboom in, nu nog met groen blad. Ode aan mijn fiets, die me nu overal brengt. Ode aan dit park; het landschap van mijn jeugd en van nu.

Kerkenproeverij. Vrijheid door innerlijke transcendentie. Pharoah Sanders.

Gisteren bezocht ik het ‘Kerkenproeverij Event’ in het Oranjepark in Apeldoorn. Grote zeepbellen waaiden mij tegemoet. Uit de muziektent klonk de warme stem van een vrouw met een band van Zuid-Amerikaanse origine. Het moest vast gaan over geloof enzo, maar ik hoorde een liefdeslied. De kerkelijke kringloop stond er en ik nam twee boeken mee, Toerganev en Octavio Paz, voor ieder een euro en luisterde tijdens het snuffelen naar een gesprekje waar een man vertelde geen spijt te hebben van  zijn theologiestudie in Leiden, al was het ook wat te kerks voor hem geweest.

Ik nam wat folders mee van mensen die meteen een praatje maken vanuit hun kraam, als je iets langer stilstaat. De vrijwilligersorganisatie die mensen naar het buitenland zond, dit jaar wereldwijd 90 en er zijn meer dan 150 projecten beschikbaar, was direct gelinieerd aan Rome. Maar ze zouden nooit actief ‘het geloof’  opdringen. Alleen als mensen het vroegen. Waarom je je wilt inzetten voor anderen en 1-2 jaar van je leven ervoor geeft. Dit was ook de teneur van de andere twee organisaties, rondom Apeldoorn. Wat mij raakt is het idee van ‘roeping’ daarin. Ergens is er de ervaring van overstelpende liefde, die je dan uit wil delen. 

‘God wil dat echt niet hoor, dat er zoveel ellende is, dat doen de mensen, al die rotzooi.’ ‘Ach ja, men zegt wel dat alleen mensen, de handen van God kunnen zijn’ , antwoordde ik, en de twee dames van mijn eigen leeftijd beaamden dit. Ik weet dan nooit wat de ander precies onder rotzooi verstaat. Hoort daar dan ook homoseksualiteit bij en echtscheiding?… Er waren meerdere kramen waar de vlag van Israël wapperde, eentje verkocht jam, thee en cosmetica. Ook dan vermoed ik toch ook iets rechts en conservatiefs…

De ervaring van universaliteit; dat mensen ten diepste met elkaar te maken hebben, verantwoordelijk zijn voor elkaars welzijn en dat van de planeet, komt veel voor. Het vermoeden en de ervaring daarbij, dat alles gevoed wordt uit een bron die groter is dan je eigen kleine menselijke ikje, is er ook bij velen. Maar hoe geef je daar hedentendage vorm aan? Er is behoefte aan rituelen, handelingen die je van de ene ruimte naar een ander brengen, die levensfasen begeleiden…waar je woorden kunt delen die verbinding scheppen. De meiboom waar de kleurige linten eerst los van elkaar rondom de stam van een boom hangen en daarna door zang en dans met elkaar verwikkeld raken, is zo’n lente-ritueel. En het is aangenaam als zo’n ‘heidens’ ritueel onbevangen overal voltrokken kan worden. Dat grenzen en hokjes, wat wél en niét mag of hoort achtergelaten kunnen worden.  Controleverlies. Loslaten. Overgave.

Gelukkig zijn er de schone kunsten, waar mensen ook geen genoegen nemen met het kalme burgerlijke bestaan, waar de balans tussen werk en ontspanning, algemeen nut en eigenbelang, productie moeten leveren en je verborgen houden, de mens ‘smooth’ door het leven heen loodst, in afgebakende kleine domeinen. In De Groene Amsterdammer een artikel over de op 24 september overleden tenor-jazz - saxofonist Pharoah Sanders. Toen hij jong was, golden de rassenwetten nog in de zuidelijke Staten van Amerika. Wat mij triggert is, dat hij deel werd aan een stroming die ‘spirituele free-jazz’ wordt genoemd. Dit zat niet vast aan een kerk; het ging hem om innerlijke spiritualiteit en transcendentie. Ik vond dit op YouTube: The Creator Has A Masterplan. Mooi die vrijheid van spelen en de kracht en de mildheid die stroomt. De enige woorden die hij zingt, over de schepper, die een meesterplan heeft: She sends her message across the land (Vrije hertaling van mij.) Dat moet wel de boodschap zijn van openheid en zachtheid.