Etty Hillesum

Omdat ik van Etty Hillesum het Verzameld Werk heb gekocht, met daarin al haar dagboeken en brieven, ongecensureerd, bedacht ik dat ik mijn oude exemplaar van Het verstoorde leven. Dagboek van Etty Hillesum 1941-1943 wel weg kon geven. Dus ik zoeken in mijn boekenkast om het op te duikelen. Ja, daar was ie. Voorin stond dat ik het gekocht had ter gelegenheid van 'het groepje'. O ja, ooit heb ik dit met een aantal mensen, waarvan het merendeel aanstaand theoloog, gelezen.

Het was in het jaar 1982, ook dat staat voorin. Het boek was een enorme hype, ook onder de linksen, de verlichten, zij die geen enkele boodschap meer hadden aan godsdienst of religie. Misschien is het boek de geboortegrond van allen die nu zo druk zijn met alle nieuwe vormen van spiritualiteit of opnieuw terugkeren naar hun christelijke wortels. Want het is opvallend hoezeer het dagboek ook doordrenkt is van mystiek; een heftig zoeken en ervaren van God.

De heel jonge Julika Marijn heeft er een theatervoorstelling van gemaakt die heet naar een van haar andere verzameling dagboeken: In duizend zoete armen. Ik vond het een heel ontroerende voorstelling. Ook het gegeven dat een nieuwe generatie de passie en hartocht van Etty voor een man weet te verweven met die andere 'zoete armen': de omhelzing van het leven zelf, de altijd voortdurende liefdesstroom in het bestaan, 'God', als je dat woord wilt gebruiken.

Ik bladerde wat in Het verstoorde leven en de censuur viel me meteen op. Overal waar ze smacht en worstelt met haar erotische gevoelens: dat is weg gelaten. Dan blijft de 'verhevenheid' van het liefdesgevoel dus over. Maar die sprak 27 jaar geleden dus wél aan! Mijn hele boek zit vol streepjes en uitroeptekens en af en toe wat commentaar. Dus het boek kan ik niet weg doen: het bevat de sporen van mijn eigen bestaansgrond.

Een paar flarden zomaar achter elkaar: Het is moeilijk om met God en met je onderlichaam op gelijke goede voet te staan. / Ik denk wel dat ik naar de afzondering van een klooster verlang. Maar ik zal het toch onder de mensen moeten zoeken./ Ik zal me vandaag terug trekken en uitrusten in m'n eigen innerlijke stilte. In de innerlijke ruimte van stilte waar ik nu een hele dag gastvrijheid aanvraag. / Ik heb de mensen zo verschrikkelijk lief omdat ik in ieder mens een stukje van jou liefheb, mijn God.

En zo kan ik nog wel een poosje doorgaan... Tot slot een andere onderstreping mijnerzijds, eentje waarin ik nu, als ik terugkijk van weet dat het dit is, waarom ik nooit zo geloofd heb in een druk, actief , carrièregericht leven: Ik voel me de bewaarplaats van een kostbaar stuk leven, met alle verantwoordelijkheid daarvan. Ik voel me verantwoordelijk voor het mooie en grote gevoel voor dit leven dat ik in me heb en dat moet ik onbeschadigd door deze tijd heen weten te loodsen naar een betere tijd toe. Dat is het enige waar het om gaat.

Etty's tijd was die van de verschrikkelijke wereldoorlog en de vernietiging van de Joden. Ook zij heeft de oorlog niet overleeft. Maar het Leven waarover zij spreekt, dat heeft ze behouden, tot haar laatste snik en door haar dood heen, in de woorden die ze heeft na gelaten.

Alfa-mannetjes

Gisterenavond op de tv in Profiel de bioloog Frans de Waal die apen bestudeerd. In Burgers Zoo in Arnhem leeft werelds grootste apenkolonie in gevangenschap. Ik heb er ook vaak naar gekeken en die chimpansees bestudeert. Met de kennis van hem, herken je ook in enige mate wat er zoal onderling aan interacties gebeurd, tussen die apen.

Uit zijn boek Van nature goed, over de oorsprong van goed en kwaad in mensen en andere dieren (1996) staat me vooral bij, dat apen opofferingsgezindheid kennen. Een eigenschap die voor zijn onderzoek niet des diers was, volgens de algemene beschaafde mening. Hij vertelt daar over twee zussen, waarvan de ene zwak is en in de groep wordt gepest en de andere zus, die haar voortdurend beschermt en ook eten uit haar eigen mond spaart en dat weggeeft.

Gisteren vertelde hij over de alfa-mannetjes. Hoe zijn focus veranderde door de moord op een alfa-mannetje. Dit mannetje was een heel goede leider, vredestichtend en sociaal en in de tijd van zijn leiderschap floreerde de hele kolonie. Totdat er twee andere jonge alfa-mannetjes een bondje met elkaar sloten en samen probeerden om de leider af te zetten. De spanningen in de groep stegen, er on stond een soort gevecht waar Leider won en de twee afdropen.

Maar de tijd schreed voort en opnieuw kwam de kolonie onder spanning te staan. De verzorgers scheidden de twee jonge alfa-mannen van elkaar wanneer ze de nachthokken in gingen. Op een dag klonken de twee jongen én de Leider aan elkaar: ze waren niet van elkaar te scheiden en hielden elkaar stevig vast. Uiteindelijk besloot men om ze dan maar met hun drieën in één hok te plaatsen, het kon niet anders. Een fatale beslissing: de vredelievende Leider werd door de andere twee vermoord. Waarschijnlijk had ook de Leider zich vergist in zijn eigen oplossend vermogen.

Tevoren was De Waal gefocust op het vermogen van dieren om samen te werken en sociaal te zijn. Maar door dit incident is hij geïnteresseerd geraakt hoe deze apen omgaan met hun 'goede' én 'kwade' impulsen. Doorgetrokken naar mensen meent hij dat moraliteit niet bestaat in een hoog verheven wereld die los staat van het gedrag. Het gaat niet om dénken over goed en kwaad, maar om het doén. Goed en kwaad zijn geen aparte grootheden: het zijn de omstandigheden die allerlei soorten van gedrag genereren.

Alfa-mannetjes: ik ben ze zelf in allerlei soorten en maten tegen gekomen. Ik ben natuurlijk toch een softie en een watje: Ik kan me bijna niet voorstellen hoe alfa-mannetjes er alles aan doen om hun zin te krijgen. Hoe er omstandigheden zijn waar een alfa-mannetje dat alleraardigst en charmant kan zijn, toch er naar streeft om een ander te elimineren. Het is een besef dat ik me ook eigen heb te maken: er is een glijdende schaal tussen mensen en dieren. Niks menselijks is de dieren vreemd en zo ook omgekeerd.

Fantoompijn

Vandaag voelde ik me net een oud dametje in een kuuroord. Ik geloof dat in de film De tweeling, die twee zussen elkaar ook in een zonnige, koude tuin van een kuuroord, na een leven lang weer ontmoeten. Ik zat namelijk in mijn tuin met een dekentje over mijn benen en een dik vest aan, in de lage zon die nu weer de hele ochtend op het terrasje scheen, omdat de boom van de buurman kaal is geworden. Ik las Veranderend licht van de Deen Jens Christian Grondahl uit. God, wat een prachtig boek!

Het boek legt minutieus bloot wat in het boeddhisme het 'web van de onderlinge afhankelijkheid' heet. Alles, alles heeft met elkaar te maken, zowel alles wat er in je binnenwereld woelt en de wijze waarop dat van invloed is op alles en alles in de buitenwereld. Hoe het besef dat alle mensen dit gelijk met elkaar delen, je ook weer laat zien hoe jij je wel of niet met al het andere verbonden hebt.

Een citaat maar: Andere mensen. Je kent ze niet, ze leiden hun onbekende leven, en toch, denkt Irene, is er in elk onbekend leven iets waarnaar je herkennend zou kunnen knikken. In elk leven vind je waarschijnlijk af en toe een gevoel van onvermogen, de resten van een oorspronkelijk verwonderen. Als een fantoompijn, een vage maar pijnlijke herinnering aan een gemiste kans, iets wat je verzuimd of domweg verloren hebt.

Hier gaat het om. Je dit realiseren. Dat er ergens als onderstroom in het leven het mogelijk is om authentiek te zijn, dicht bij jezelf. Dat dit kennelijk niet altijd kan en niet voortdurend. Dat je jezelf hervinden kan en dan weet dat je jezelf ontrouw was en daarmee ook ergens ontrouw bent geweest aan het leven zelf en alle mensen daarin. Dit klinkt gauw zo vaag en het is gaan horen bij het terrein van het zweven, de taal van de spiritualiteit, maar in dit boek is het ingebed in een allerdaags verhaal, zo'n levensverhaal dat het jouwe had kunnen zijn.

Op het einde van het boek, nadat Irene een ontmoeting heeft gehad met haar biologische vader, een joodse musicus en cellist die in zijn ervaring van Muziek dezelfde verbondenheid deelt met elk andere, dus ook met Irene, zijn ineens opgedoken dochter, die desondanks een vreemdelinge blijven zal, neemt Irene in haar auto terug naar huis van Slovenie naar Denemarken een lifter mee.

Pagina's lang, zolang als de reis duurt, leeft Irene zich in deze lifter in, met wie ze niet spreken kan, ze kennen elkaars taal niet. Hoe deze vreemdeling net als haar een leven wilt met geluk daarin, vervulling. Op het einde begrijpt ze dat hij illegaal het land in wil komen en laat ze hem plaatsnemen in de kofferbak van haar auto. Ze zet heel hard Mozart op en hoopt dat hij het ook hoort. We zijn allebei op weg, jij en ik. Voor jou is alles nog onbeslist, voor mij is het al aan de late kant.

En dan volgt de laatste alinea van het boek: Het is aldoor hetzelfde begin. Het leven verandert constant, en er is geen plek ter wereld waar we thuishoren. Een begin heeft geen aankomst, geen eindbestemming. De hoop is dakloos, maar niet klein te krijgen, stromend onder een zonnescherm in het veranderende licht van de kalme waterspiegel. Naakt en fijngeslepen, glanzend van vochtige hars. Een hart van populier en spar, zo licht en iel dat het kan trillen en weerklinken van alles wat er passeert.

Ik geloof dat ik in de winter geen bloemen meer kan kopen. Want vlak voordat ik me in dit boek begaf, las ik in de krant over de bloemenstad Naivasha in Kenia. Daar werkt Irene Julia Anyango, 32 jaar, weduwe en moeder van vier kinderen. Voor 27 euro per maand plukt ze en knipt ze bloemen: 500.000 per maand vervoert de firma Maaskant die naar de Nederlandse bloemenveiling en met hem nog twintig andere Nederlandse teelers.

Haar handen hebben een groene aanslag op een schubachtige huid met droge zwarte puntjes. Ze mag geen handschoenen dragen want die beschadigen de bloemen. Haar handen staan dus aan het begin van dat bosje dat jij voor de gezelligheid in een vaasje duwt in je mooie, warme geriefelijke huis. Voor de fleur en kleur. Het wordt tijd voor een fairtrade keurmerk, maar of dat zal lukken met hét exportproduct van Nederland, de Bloem?

In het web van de onderlinge afhankelijkheid is er ook altijd fantoompijn. Maar ik weet niet of ik me dit met bloemen wil laten zeggen.

Sinterklaasje

Het is wel grappig om te zien hoe Nichtje omgaat met het gegeven dat ze nu weet dat Sinterklaas niet bestaat, maar dat hij toch afgelopen zaterdag in het land kwam. Eerst had ze aangegeven dat ze wel bij Oma boven wilde kijken, 'met andere ogen', had ze daarbij gezegd, hoe de Sint aan De Waalkade aankwam. Maar uiteindelijk zijn ze toch naar de vertrouwde aankomstplaats in hun dorp gegaan.

Vorig jaar zeer verlangend om Sinterklaas zelf een hand te kunnen geven, maar nu maakte het haar niet uit en had ze zich gestort om zo dicht mogelijk bij de Zwarte Pieten te komen, om zoveel mogeljk pepernoten te scoren. Sinterklaas bestaat niet, maar hij hangt wél in de lucht.

Met haar verzon ik een nieuw Sinterklaasliedje, een walsje en inhaakliedje:
In een Spaanse villa, op een Spaans terras
daar zat Sinterklaasje, lekker in zijn sas
en ook alle Pieten, die waren aan het genieten
In een Spaanse villa, in de Spaanse zó-o'-o-o-o-o-o-n!
Zon zo lang mogelijk aanhouden, totdat je geen adem meer krijgt. Wij hadden bijna geen adem meer, van het telkens herhalen van dit liedje.

Had dit liedje vorig jaar ook gekund? Nee, want toen zong ze naár Sinterklaas toe en nu zingt ze óver hem en is hij notabene ook nog in Spanje. Maar je moet toch wat, met een tijd waarin er iets in de lucht hangt en het harde feit dat het er niet is, blijkt dan maar gedeeltelijk waar. Het is zoiets als love is in the air, dan is er tegelijkertijd niks en van alles. Dat zat ook in de film die ik gisteren zag: New York, I love you.

Wat zat ik heerlijk met een glimlach in het donker in mijn bioscoop stoel! Door het camerawerk lijkt het net of je meewaait met een geest door New York, soms net boven ooghoogte, soms daal je neer en volg je wat mensen, soms streelt-ie langs gebouwen, bankjes in Central Park, de Brooklyn Bridge, een zonsondergang aan de Hudson.

Het is onmiskenbaar een goede geest: eentje van liefde, tederheid en mededogen. Hij daalt neer en je maakt anekdotisch wat levensmomenten mee van willekeurig wat mensen. In de Joodse gemeenschap, Italianen, er komt een Puertoricaan voorbij, taxichauffeurs, jongeren in de kunstscène. Van alles wat, met bijdragen van verschillende regisseurs, al miste ik achteraf een verhaaltje met Negers. Er zijn geen Zwarte Pieten in dit NY.

Die levensmomenten zouden écht kunnen zijn, maar de mogelijkheid dat het alleen in het hoofd zit als fantasie, of als herinnering of dat er een menselijk engel even praat en zo het lot van iemand even verandert; dat kán ook. Vandaar mijn glimlach, waarschijnlijk. Ik geloof namelijk heel erg in het tussengebied, waar de geest kan waaien en je mogelijkheden en ervaringen geeft die er anders niet zouden zijn. De werkelijkheid is zo gelaagd: er bestaat zoveel tegelijkertijd wel en niet en wel, heel engelachtig, heel sinterklaasje.

Veranderend licht

Het houdt me deze week bezig: de verhouding tussen vorm en inhoud. Vanochtend las ik in Trouw een bericht over de 500.000 vergeten Australiërs, die als kinderen tussen 1930-1970 in kindertehuizen in een soort kinderslavernij leefden. Ze werden gedeporteerd, zoals een slachtoffer dat noemt uit o.a. Groot Brittannië omdat dat goedkoper was dan ze in eigen land op te vangen. En jawel: de kerken waren de spil hierin.

Over de fraters van de Christian Brothers getuigt een kind: 'We werden ook seksueel misbruikt. De broeders kwamen 's nachts naar onze bedden en namen ons mee naar hun slaapkamers. Ze gebruikten ook grof geweld. Ik had op een dag met zes andere jongens druiven geplukt in de tuin. We hadden honger.' De overste kleedde hem als straf naakt uit en ranselde hem af in het bijzijn van de andere iongens. En deze lui zitten dan overdag regelmatig te bidden: de vorm ziet er mooi en hemels uit maar de inhoud is de pure hel.

En ik lees van Jens Christian Grondahl: Veranderend licht. Daarin ontdekt de 56-jarige Irene dat haar man Martin een ander heeft. Dat zet haar aan tot zelf onderzoek en ze komt er tot haar eigen ontzetting achter, dat ze wellicht nooit van hem gehouden heeft. Dat Martin wellicht zo hoffelijk is, om nu de schuld van de scheiding op zich te nemen, terwijl de liefdeloosheid uit haar zelf komt.

Ze bezoekt haar moeder. ' Irene kijkt naar haar moeder. Zij heeft haar hele leven doorgebracht met de zorg voor het uiterlijke kader van het leven; ze ging erin op, verfraaide het, administreerde de betrouwbare, regelmatige onveranderlijkheid ervan. Ze had het zo druk met dat kader dat Irene soms de indruk had dat haar moeder helemaal vergat wat erin zat. De inhoud, de inhoud van het leven. Maar kun je onderscheid maken tussen het leven en de inhoud daarvan?

Dat is voor mij de vraag: leven en inhoud hebben met elkaar te maken maar hoe? Een klooster, de uiterlijke vorm van het leven in broeder of zusterschap, kan net zo goed de façade zijn van een hel eronder. Een huwelijk dat dertig jaar duurt en een onveranderlijke rots lijkt in de branding, kan hol, leeg en kaal blijken. Wanneer ik me bezig houdt met het schrijven van een mooie meditatie, dan kan de vorm en de inhoud wel helemaal kloppen, maar tegelijk niet gelijk lopen met hoe ik me verder gedraag.

Ook ik heb de neiging om het ene in mijn leven als belangrijker, dieper, en mooier te beschouwen dan het andere. Mijn gedrevenheid is eerder gericht op het lezen en genieten van mooie boeken, kunst, de natuur. Ik mediteer liever dan me druk maken over het feit of ik de biljartballen heb opgeruimd in een wijkcentrum dat tussentijds wordt afgesloten en waar niemand meer komt totdat de volgende dienst heeft.

Maar stel dat dit voor een collega nu heel belangrijk is? Dan behoor ik zijn behoefte daaronder, van aandacht en serieus genomen willen worden wel serieus te nemen. Liefdeloosheid is zo geschiedt. In een liefdesrelatie kun je niet voortleven op de macht der gewoonte, in een klooster kun je je niet verbergen achter heilige teksten en het samen bidden. Zo wordt onverwachts, een biljarttafel een plek van gebed, waar vorm en inhoud samen kunnen vallen. Merkwaardig toch; Het Leven. Zoals in het boek van Grondahl: het licht verandert.

Leerzaam

Vroeger heette dat: werken aan jezelf. Met slimme strategieën en theorieën was er winst te halen voor jezelf als je ánders leerde handelen en ander over jezelf leerde denken en voelen. Dan kom je op een leeftijd dat je dat allemaal wel gehad hebt. Denk je. Na vanochtend, na een training met collega's om de werkverhoudingen te verbeteren en ik daar moe vandaan kom, valt niet te ontkennen dat je altijd wel weer wat kan leren.

De theorie van de Jakhals en de Giraffe. Ik besteedde er al ooit eens een blogje aan omdat ik me doodergerde dat deze theorie werd uitgestort onder leidinggevenden en interieurverzorgsters, tegelijk. Ik heb er zelfs een brief over geschreven aan de organisatie. Die cursus is ook niet doorgezet. Dus ik had wel een beetje gelijk. Maar mijn ergenis van toen, zegt ook dat het me ook wel raakte: Dat wat irriteert, daar moet je wat mee, dus oké.

Het is best wel Zinnig om naar je eigen communicatie te kijken of en wanneer je een jakhals bent of een giraffe. De jakhals valt aan, beoordeelt en veroordeelt en de Giraffe heeft een groot hart en richt zich daarmee met gevoel naar anderen. Volgens mij ben ik in het laatste aardig goed, behalve als er een jakhals naar mij gericht wordt, zo leerde ik vandaag.

Een Jakhals naar mij doet me ofwel dichtklappen onder het mom van: de wijste zwijgt. Ofwel het maakt de Jakhals in mezelf wakker en dan ontstaat er een woordenstroom. Niet helemaal in balans, want dan blijf ik schieten en kan bijna niet ophouden. Héél leerzaam. Nog interessanter is de Jakhals die je op jezelf richt: ik kom er niet door, ze moeten me niet, ik sta met lege handen. Die Jakhals kan de verpakking hebben van een Giraffe.

Dit laatste is echt een eye-opener voor me. In kerkelijke, christelijke kringen komt deze jakhals heel veel voor. De verpakking is lief en vriendelijk, maar daarin zit een gigantisch oordeel over het doen en laten van anderen besloten. In alle levensbeschouwingen sluipt deze Jakhals-Giraffe binnen: Laat los, dat gepeupel en al die onrust. Waarmee je ook kunt zeggen: ik wil een ander niet serieus nemen. Heel leerzaam. Vanavond maar eens laten sudderen bij een goed muziekje of een dvd.

Kerk(er)

De kou slaat me om het hart als ik de kop in de ochtendkrant lees: Rector Arienskonvikt uit functies ontheven. En de inleidende kopzin die eindigt met: 'Zo gaat dat in de kerk.' Voor niet-ingewijden: het Arienskonvikt was de enige katholieke opleiding voor priesters die met opzet ooit in de stad is neergezet zodat priesterstudenten met twee voeten in de wereld zouden kunnen blijven staan.

Ik ben er ooit een hele dag geweest. Midden in de binnenstad van Utrecht. Vriend E. werd priester en er was een open dag. Ik ging er als het ware ook op antropologisch onderzoek uit. Hoe is het daar binnen de muren, hoe kijkt men er tegen aan als een goede vriendin, een vrouw dus, meekijkt, wat lopen daar voor soort mensen? Het veel me helemaal mee. Binnen de muren hing een vrijzinnige, milde. speelse sfeer, waar je tussen de regels kon voelen dat hier enigzins verborgen voor de orthodoxie van Rome, aanstaande priesters gewoon zichzelf konden zijn.

Dat lag ook in de handen van de rector: Norman Schnell. Eergisteren in Trouw uitte hij op eenzelfde wijze milde kritiek over het kerkelijk beleid dat dit konvikt gesloten zou worden. O, 0.0. dacht ik al: kan dat zonder repraisalles? Dat kan dus niet. Op staande voet wordt hij overgeplaatst en dat terwijl er 5 miljoen via fondsen beschikbaar was om het Arienskonvikt voort te laten bestaan.

Maar zo gaat dat in de kerk: zoals 'Gods Grondpersoneel' zelf weet te melden. De katolieke kerk wil geen vrije speelruimten meer, wenst geen kritiek, kijkt met minachting naar andere geluiden, want dat is niks in het licht van de eeuwige waarheden die ze denkt te representeren. De kerk creëert verwrongen mensen, die persoonlijk vaak anders denken en voelen dan er in de rigiditeit mogelijk is, maar met de paplepel meekrijgen dat men moet buigen voor dat wat van Hogerhand, via mensen en dus ook zijzelf, maar uiteindelijk van God, bedoelt is.

Ik heb dit nu zelf mee gemaakt. Hoe ik eenzijdig, als een barse verordening stante pede uit het klooster kon vertrekken. Hoe dezelfde me trachtte te troosten en aanbood om met me te wandelen naar de bushalte, dwars door de velden... Uiteindelijk had ik met hem te doen: zó vastzitten in het kerkelijk-kloosterlijk kader. Deze cultuur, deze kerk: ik hoop dat die snel verdwijnt, zichzelf overbodig maakt omdat iedereen uitsterft en er niemand meer is die luistert. Dit is geen kerk, maar een kerker.