Sneak review; Heritage Village

 Morgen vertrek ik naar India. Ik heb zó ontzettend veel zin om mij weer helemaal onder te dompelen in het straatleven, de drukte, de chaos. Ik vlieg naar Mumbai. Ter vergelijking: Mumbai heeft 23 miljoen inwoners, New York City heeft er 8,5 miljoen. Op een enigszins vergelijkbaar oppervlakte. Vanaf mijn overnachtingsplek weet ik nu al dat ik twee wandelingen ga maken: eentje naar Dharavi, dat is de grootste ‘sloppenwijk’ van de wereld met 1 miljoen inwoners.

En naar een grote hindoeïstische tempel die gewijd is aan de olifantengod Ganesh. Dáár verheug ik mij ook op: dat alles er doordrenkt is van religie; op elke straathoek zijn daar tekenen van. Zo’n grote concentratie van tempels, kerken, olielampjes die branden in kleine alkoven…

Ik kreeg een oriëntatiefilmpje van mijn gastvrouw I, waar ik verblijf. Ze is 73 jaar en helaas afgelopen week door haar rug gegaan, ze heeft 10 dagen bedrust voorgeschreven gekregen. Haar recensies op Airbnb waren een en al lof. Ik mailde: Amazing… en denk jij dat het een goed idee is om als vrouw van mijn leeftijd naar India te komen, alleen? Prompt kreeg ik een reactie; ze heeft wel meer gasten van tussen de 60 en 70 ontvangen, maar ‘het is aan jou om genoeg vertrouwen daarvoor te hebben.’

Meteen het gevoel dat er connectie is, dat je práát met iemand. 

Kortom: binnen een ochtend kon ik mij een reis visualiseren. Want ook het volgende adres in Aurangabad reageerde instant en gaf mij na een uur een programma van wat ik daar allemaal kan doen, in een week. En die daarna, in Candolim, aan het strand van Goa; hij wildlife-bioloog, had in de recensies ook alleen maar enthousiasme en dat het hele huishouden aldaar zo eco-friendly georganiseerd is. Bijna eng hoe snel de responsie is. Ik drukte hier op de verzendknop, keek even om mij heen, en toen was er al een reactie, ik dacht even, dat kán niet, zo snel. 

Daar ga ik het rustig aan doen, aan zee.

Maar eerst naar Mumbai! Op de hoek van I. nabij de schoonheidssalon voor dieren, wordt Jezus dus aanbeden. Het is in een oud Heritage Village, ik vermoed in de tijd van de Portugezen daar gebouwd. 

De Haterse Vennen

Het was alweer een hele poos geleden: de Haterse Vennen, het landschap van mijn jeugd, puberteit, en volwassenen leven.

Dé Oerplek

 Ja, de lapjesboom. Het ‘volksgeloof’; een lapje in de boom ter genezing.

Internet - interconnectie

 Gisteren, voordat ik mijn oogjes dicht deed, liep ik weer even mee met Sifat in New York. Een stukje dat ik héél goed ken en ook erg favoriet, vlakbij de Brooklyn Bridge. Het internet maakt de wereld klein; hij vertelde,  al wandelend dus, dat hij net in de metro werd aangesproken door een jongen uit Noorwegen die hem herkende; allereerst aan zijn stem, hij was aan het praten met een vriend. 

Hij maakt dagelijks wandelingen en wordt bijna elke dag wel aangesproken door iemand uit de wereld.

Ik kijk bijna elke dag, soms maar een minuutje ; even sfeer proeven waar hij nu is, wat is het weer in NY? Op nieuwe ideeën komen: wauw, in de kabelbaan, de gondellift van Roosevelt Island naar Manhattan, zwevend tussen alle lichtjes in het donker ís spectaculair - alleen wordt het in de zomer zo laat pas donker. Ja, ik zou hem ook groeten als ik hem tegen zou komen, hij voelt als een bekende.

Tijdens de livestream groet hij iedereen die aansluit, er is een altijd voortgaande conversatie. Nu  was er iemand die hem bedankt dat Sifat voor zijn vader, die ernstig ziek is, heeft gebeden en dat het daar nu beter mee gaat. Sifat hoopt natuurlijk op een geheel herstel en zegt ook hoe belangrijk het is dat mensen aan elkaar denken. Gewoon dus, live op internet, mensen van over de hele wereld, die ook in de livestream elkaar weer gaan begroeten. 

Hoeveel interconnectie is er wel niet wereldwijd, zoveel persoonlijke netwerken met elkaar verbonden,  dwars door landsgrenzen en culturen heen?

Dit perspectief vind ik ook bemoedigend.

Nonnenmisbruik, Trump en Indecent Proposal’s

In Trouw werkelijk een huiveringwekkend artikel over de mishandeling van nonnen in Mont Martre in Parijs die kennelijk tot op dag van vandaag niet zomaar radicaal weg te werken is. De basis zit bij een Moeder Overste die het voor elkaar kreeg dat de nonnen geloofden dan zij haar moesten aanbidden als directe representant van God. En dus op haar moesten gaan lijken, want we moeten allemaal een evenbeeld van God proberen te worden, niet waar? … Moeder Overste was flink van postuur, dus de nonnen werden gedwongen om veel te eten. 

Terwijl ik dit typ grijpt de horror mij aan en denk ik: écht waar, las ik dat net wel goed?

Tot op de dag van vandaag, nu al het misbruik op alle fronten aan het licht is gekomen, bestaat de congregatie nog steeds. 

Het laat mij zien hoezeer de mens een gewoontedier is. Wie ooit bedacht heeft dat een set van regels en gebruiken goed voor je is, of voor de groep of gemeenschap om je heen, of voor de partner waar je mee leeft, de familie of de politieke partij waarbinnen je hoort, die blíj́ft. Je praat misstanden goed, dekt ze met de mantel der liefde toe. Gevolg: manipulatie , misbruik, geweld, femicide… De maat kan vol raken of je verandert misschien van mening wanneer er druk van buiten komt.

Bij de PVV nu, omdat er een wetsvoorstel klaarligt die het mogelijk moet maken dat alleenheerser Geert leden toe moet laten: een wake-up call voor die zeven en bovendien gaat het met de partij niet goed. We zoeken ons heil toch ergens anders, na alle volgzaamheid. 

Devotie komt overal voor, niet alleen op het terrein van de godsdienst.

Vandaag zal Trump gaan spreken in Davos. De machtigste alleenheerser, die meent dat de wereld aan zijn voeten hoort te liggen. Veel machtiger dan die Moeder Overste: zijn terreur en gekte bedreigt nu de hele wereld. ‘God heeft mij gered om Amerika weer groot te maken’, zei hij na de moordaanslag op zijn leven.

Hij zegt bij voorhand dat hij de Groenlanders een deal zal voorleggen die ze niet kunnen afslaan.

Dus zometeen is wellicht de integriteit van de wereld afhankelijk van die 57.000 Groenlanders. Die zeggen nú dat ze niet voor geld te koop zijn. 

Maar stél dat jij je wijze van leven gewoon voort kunt zetten en tegelijk nooit meer geld zorgen hoeft te hebben? Waarom niet? Je kunt als gewoontedier gewoon blijven bestaan en je land wordt geen oorlogsgebied, zoals anders dreigt…

 Het is de andere zijde van dezelfde medaille als van die nonnen, die zich nu nog steeds willens en wetens financieel laten uitkleden door de orde waartoe zij behoren. Wie of wat wil je volgen, waar gaat je devotie heen?

Ik denk aan de film Indecent Proposal. Alles is te koop voor geld. Of niet?

Schiedam; jeneverstadje

 Ik was voor het eerst in Schiedam. Deze heeft een kleine historische kern, met meteen daaromheen grote wegen en hoge flatgebouwen. Het water De Schie gaat dwars door het centrumpje met pittoreske bruggetjes, die omhoog kunnen, om de boten doorgang te geven.

Aanvankelijk liep ik met de beelden van een prentenboek in mijn hoofd, dat speelt zich dus deels in Schiedam af, zag ik nu, de woorden ‘De Schie’ en ‘Koekade’ heb ik heel vroeger al in mijn mond gehad, toen ik dit boekje regelmatig voorlas aan mijn oppaskinderen. Het gaat over Ella, die nieuwe schoentjes mag uitzoeken en dan een paar wil dat maar nét past. Ze is zó trots en blij. Maar dan gaat ze haar oma bezoeken en tijdens de wandeltocht lang de Schie en de Koekade gaan haar schoentjes steeds meer pijn doen. Voor oma’s huis barst ze in huilen uit: ze kán niet meer.

In het historische panorama waar je doorheen kon wandelen, leerde ik dat Schiedam dé jeneverstad van Nederland was; de molens waarvan er ooit twintig waren, die maalden de granen voor de jenevers. Veel mensen leefden van deze jeneverindustrie; menskracht was nodig om het graan naar de stokerijen te brengen door de zakkendragers, de vaten te maken en te rollen naar de kade, enzovoort. De omstandigheden waren erbarmelijk, het stadje werd zwart van de steenkooldampen uit de stokerijen en werd Zwart Nazareth genoemd. Die giftige steenkool was in Rotterdam al eerder bekend en daarom werd de industrie naar Schiedam verplaatst. Dus in de moderne tijd werden alle kleine huisjes afgebroken en maakte plaats voor flatgebouwen.

Ik kon nog net het Jenevermuseum bezoeken, dat aan de kade lag. Dat opende een luikje met allemaal herinneringen. Hoe ik jarenlang borreltjes inschonk in het wijkcentrum. Dat ik vaker hoorde dat dit gezond was en nu begreep waar dit vandaan kwam. In de jenever worden allerlei kruiden verwerkt, volgens geheim familiereceptuur. Die reclame’s op de TV met dat deuntje: Ha fijn, een borrel van Klarijn!

En: Schat, staat de Bokma koud? Dat er inderdaad ook jenever werd geschonken in Indonesië en West Afrika en het de gewoonte was om op het Chinese vooroudergraf naast eten, óók een borreltje neer te zetten; voor geluk. Dat het ‘ineens’ voorbij was; al die drankreclame op de TV, maar ook in het wijkcentrum verdween het schenken van borreltjes. Eerst verdwenen de citroenjenever en de bessenjenever uit het assortiment. De fles ‘jonge’ bleef, maar de hele rij borrelglaasjes bij de bar kon weg, nog enigen ergens in de buurt of in het vriesvak, dat was genoeg.

Leuk, zoveel wetenswaardigheden en die oude herinneringen die tot leven kwamen. Deze dag was welbesteed.

Missen als een ronde vorm

Missen als een ronde vorm; de kunst van het doorleven : Zo heet de tentoonstelling in het Stedelijk Museum in Schiedam en werd door de NRC de beste van 2025. Ik schat zo in, dat de titel is afgeleid van bovenstaand werk van Kees de Goede, opgedragen aan zijn overleden vriend. Het heet E.I.G: Erik In Gedachten. Zoals een zonsondergang heeft het verder geen uitleg nodig.

 

Dit zei mij ook meteen véél: over de relatie die Arnoud Holleman had met zijn ouders. De vader opgebaard in een strakke garage van bovenaf gezien, terwijl zijn moeder de tekening menselijk maakt. En dan de tekening die hij maakt na haar overlijden; met zoveel zachtheid en weemoed.

Dit kwam ook binnen : hoe een kunstenaarsstel hun kinderen eerden, die maar enkele uren hebben geleefd.

En deze van Job Koelewijn, bij mij te boek om zijn originaliteit, hij prikt dwars door het normale. Hier ook weer: Je ziet een foto van de oorspronkelijke foto die hij kwijt is geraakt. Het is de onderbroek van zijn vader, die deze droeg bij het overlijden. Hij heeft deze met stijfsel opgezet. De onderbroek is dus geen tastbaar stuk stof meer, en dan is er ook nog eens geen échte foto meer van. Bijzonder om zo een definitief gemis vorm te geven en tegelijk je vader te eren.

Dan dit: het project Trauerarbeit van Marike Hoekstra, sinds 2004. Elk jaar herdenkt zij haar overleden zoontje Noah van vier jaar, in de zestien dagen tussen zijn geboortedag en zijn sterfdag. Dat lijkt mij heel heftig, om te besluiten hier elk jaar aandacht aan te besteden. Ook wel gek, dat het kunstwerk groeit aan intensiteit, naarmate de tijd vordert.

Ook zij, Marlene Welten, wil aanwezig zijn in de concrete werkelijkheid; haar ouderlijk huis. Daarin situeert ze al haar schilderwerk, met name in de woonkamer, waar ze het bericht hoorde dat haar vader was overleden. De verf zit er soms heel dik gelaagd op, zoveel kleuren in één streek. Zoveel gevoelsleven die tot uitdrukking komt en verwerkt wordt middels een gewoon huishouden.

Héél anders zijn al die werken die troost vinden oftewel met rouw omgaan, middels het reiken naar iets wat niét zichtbaar is in de materie: dat elke mens bijvoorbeeld ook een plant, boom of dier kan worden.

Of dat je ouders een magische reis aan het maken zijn na hun dood, door kathedralen en landschappen vol doodshoofden, en ook nog ergens een soort Jozef en Maria worden in een stal…

Al met al een heel rijke tentoonstelling, waar elk kunstwerk een eigen wijze toont, hoe individueel een ieder met rouw en verlies omgaat. Je krijgt een boekje mee met een verhaal bij elk werk. 

Apart genoeg begon het zo ongeveer met een icoon uit Rusland van een onbekende, gemaakt rond 1750. Engelen laten een doek zien, waarop de afbeelding van Jezus is terechtgekomen. Misschien dat zijn donkere ogen je een diepte intrekken, die deze tentoonstelling zo bijzonder maakt: Het is beschouwend en gaat over dat waar elk mens mee te maken krijgt en wat waarschijnlijk, dwars door alle schone schijn, je innerlijke leven voedt.

Verdriet, missen, verlies…het leidt ook weer naar nieuw leven, nieuwe creatie; de cirkel wordt weer rond. Zoals de titel dus van deze tentoonstelling: Missen als een ronde vorm.    

Erwin Olaf; Freedom

Ik heb zijn werk, ik kan wel zeggen, levenslang gevolgd. Allemaal in real time; toen hij jonge fotograaf was met activistische scènes uit het homoleven, was ik zelf ook jong. Zijn overgang naar geconstrueerde foto’s, beginnend met de SM-achtige met lilliputters in touwen gesnoerd, vond ik wel intrigerend. Veel later kwamen de zó erg van esthetiek doordropen filmachtige foto’s. Ik snapte wel wat van de reden waarom het allemaal nooit echte Kunst werd genoemd; het mistte net wat gelaagdheid, de welbewustheid zat in de weg. Zo’n beetje als ik nu zie in de houding van een van zijn muze’s.

Uit een soort van trouw aan hem, wilde ik wel naar de eerste grote museale overzichtstentoonstelling, na zijn dood; Freedom geheten, het woord dat al zijn werk overkoepelt.  Wat ik al kende, daar liep ik snel langs. Wél op zoek naar voor mij onverwachte esthetiek uit zijn jongere jaren.

Toen zag ik nieuwe foto’s. Deze zijn gemaakt in Coronatijd en eigenlijk begint hier voor mij zo’n beetje, in de laatste jaren van zijn leven, zijn kunstenaarschap. Nu gaat het ook over zijn eigen sterfelijkheid, die nabij kwam, omdat hij steeds meer last kreeg van zijn longemfyseem.

Vervreemding gaat een rol meespelen, niet zomaar meer genesteld zijn in het leven van de oppervlakte.

Het thema op reis zijn…waarheen, waartoe? Het beeld van de paljas, de man met de witte puntmuts. Zijn zelfportret, waar hij de trappen oploopt naar licht, greep mij eerder al aan. Ook omdat toen beschreven werd hoeveel moeite het maken van deze foto hem zelf had gekost. Hij had gebrek aan lucht en adem, en haalde nauwelijks deze treden, halverwege. Hij noemde het toen ook al zijn laatste ultieme zelfportret; zijn  afscheidsfoto.

Hij zou niet oud worden, maar stierf toch tamelijk onverwacht, herstellend van een operatie, die hem juist weer wat meer lucht moest geven.

Deze serie was ook nog nooit eerder te zien. Hij Im Wald. Een zelfportret bij een stille, machtig mooie bergwand. Ook foto’s waar zijn slangetjes met zuurstof te zien zijn. De boot op het water heeft ook de associatie van Charon die de doden over het water naar de onderwereld brengt. Wel apart dat zijn passagiers onherkenbaar zijn. De ene heeft een boerka aan, de andere gemaskerd; geslacht onbekend, het kunnen ook mannen zijn. Ja, mét handtassen, dat past wel bij Erwin.

Deze hele grote foto ontroerde mij. Alsof hij naar zijn vroegere zelf kijkt, op weg door een bos vol geheimen. Zelf met een reistas in de hand, waarheen?

Veel vrolijker is het portret van Máxima, dat voor haarzelf ook hoort tot de dierbaarste kunstschatten in haar bezit. Hij heeft zichzelf vereeuwigd in haar pupil.