Ode aan zachtmoedigheid

 Ik wist dat een vriend van mij een vriend die hij bijna een halve eeuw kende, naar zijn laatste rustplaats bracht. Ik harkte al het eikenblad weg van de gazonnetjes, zodat het groene gras weer te voorschijn  kwam, veegde de tafels buiten schoon van het natte, donker geworden blad, op sommige plekjes al gecomposteerd tot aarde. Ik maakte grote kartonnen dozen plat en plaatste het onder de bank en tegen de zijkant binnen, ter isolatie. Ik verfde wat met mijn vingers op een groot blad papier; rode bollen, groen-gele vlagen. Ik wist niet waar dat heen ging. Zo’n dag heeft voor mij dan ook een andere kleur. Een soort besef van: Ja, ik leef. Hier in de stilte. Zulke gewone handelingen. Zo onderhoud ik mijzelf en deze plek: mijn menselijk spoor, dat zomaar ook kan verdwijnen.

Ik ontving zijn In Memoriam dat hij had uitgesproken. Ik zag een warm, lief en sprankelend gezicht van een 91-jarige kloosterling, deze zomer nog op de foto gezet. Een zachtmoedig mens die leefde met het verlangen om na zijn dood oog in oog te staan met zijn Schepper. 

Nu denk ik aan het werk van Mous Lambarat (Marokko 1983), dat ik in Foam in Amsterdam zag. Een zelfde soort passie om van de wereld een warmere en speelse plek te maken; met vertrouwen leven. Soms is het opzetten van een roze bril heel educatief en louterend voor een altijd groeiend mens. Kwetsbaar zijn en zacht,  wordt in deze maatschappij vaak veroordeeld tot een ‘lulletje rozenwater’ zijn, terwijl het broodnodig is.

Zomaar twee foto’s van Mous. Je wordt als kijker uitgenodigd om hier zelf verhalen bij te vertellen, te dromen, te fantaseren. Hoe een wereld mooier en beter kan zijn, dan dat deze nu is. Ach…je leeft…en hoopt het beste; alle goeds.

De bollen bij Fernand Léger

Dit schilderij heb ik mijn leven lang eng gevonden. Ik overdrijf niet met ‘levenslang: Ik was een kind van, ik schat een jaar of vijf, dat ik het voor het eerst zag.Ik rende er toen langs, ik ervaarde bedreiging, vond het écht eng. Dat is zo gebleven. Ik heb het nooit een blik waardig gegund en liep er altijd snel langs. Ik associeerde het in ieder geval, met soldaten, zag een zwarte helm rechts. Nu heb het voor het eerst echt bekeken, het blijkt een ‘onschuldig’ kaartspel te zijn. Er roken twee mannen pijp, de kaarten gaan over de tafel, waar ik een slagveld vermoedde. En toch…er zit iets mechanisch in het geheel, iets van onomkeerbaarheid .

De reden om het beter te bekijken is, omdat het nu een deel van de tentoonstelling is in het Kröller-Müller: Fernand Léger en de daken van Parijs. De aanleiding is een dubbelzijdig schilderij, met aan de ene kant de daken van Parijs met witte rookpluimen, en aan de andere kant de feestdag van de 14e July, in Frankrijk. Léger heeft lang in Montparnasse gewoond, en altijd benadrukt dat dit uitzicht en de wijze van schilderen die hij daar ontwikkelde, fundamenteel zijn voor zijn kunstenaarschap. De sfeer is er, in ieder geval helemaal anders dan in dat ‘enge’ schilderij. Het zwart-wit en de harde lijnen zijn eruit, de beweging heeft iets mild speels en feestelijks.

En toen viel er ineens een kwartje, tijdens het kijken naar drie tekeningen op bruin papier, studies voor het schilderij ‘Het Ontbijt’. Die bollen die hij tekent. Het zijn vrouwenborsten, en het ronde geeft zijn werk ineens iets vriendelijks, er ontstaat harmonie in de abstractie. Dát is wat er ontbreekt in het ‘enge’ schilderij, de bolvorm. En toch…door dit inzicht heb ik ineens twee kijkwijzen. Er wordt toch ook wel ronding gesuggereerd in dat enge schilderij, al blijven de meeste lijnen recht. En dan valt dat ‘enge’ ook weg. En nu associeer ik elke bol bij hem, met een vrouwenborst. 

 

Beginnende Kersttijd

Ik kan er niks aan doen, maar hier beleef ik lol aan. Dit is mijn kerstverlichting in de ochtend.

En dit is de kerstster die ik net voor mijn raam heb gehangen. Het is buiten pikkedonker, maar ze geeft zoveel licht dat de weg tot aan het bos nu verlicht is. Een volle maan hoog aan de hemel, mijn huisje op de bosgrond. Lekker niemand om mij heen, heerlijk! 

En dan nog een vette gospelsong ertegen aan, mijn kersttijd is begonnen.

Vooruit, als toetje, nog wat herten, die ik vanmiddag zag op de Hoge Veluwe. 

 

Emma Donoghue. The Wonder

Emma Donoghue. Twee van haar boeken kwamen voor mij exact op de juiste tijd. Haar eerste; Geroerd, over vrouwenvriendschap en liefde, toen ik net dat terrein zelf aan het verkennen was. ‘Verlies’ gaat over rouw, in een periode dat dit mij ook beving. ‘Room’ las ik decennia later: Onvergetelijk: een vijf jarig jongetje zit met zijn moeder opgesloten in een kamer. Hij kent niks anders dan dit, het is zijn wereld. En er is een tv. Dan moet hij ontsnappen van zijn moeder, door een raam, al begrijpt hij helemaal niet waarheen. Het is zo goed geschreven en ingeleefd, je voelt je helemaal dat jongetje.

Gisteren had ik veel zin in nog een boek van haar en alleen deze was online beschikbaar: De Verzegelde Brief. Ik las het in één ruk uit, een soort van Sinterklaascadeautje aan mezelf. Je zit helemaal in de Victoriaanse wereld van Londen, waar mannen in alle opzichten de baas zijn. Nog geen vrouwenkiesrecht,  als vrouw getemd en gekooid in een huwelijk, als vanzelfsprekende bestaanszekerheid. En dan ben je zelfstandig, bruisend, ondernemend…Het boek is gebaseerd op een werkelijk bestaande rechtzaak. Hoe, als een surprise, de vrouwenliefde, pas op de laatste pagina’s erkend wordt. Door de vrouwen zelf.

Emma Donoghue is Iers, opgeleid in katholieke kloosterscholen en vond al jong haar grote liefde. Ze is voor haar verhuisd naar Canada en ze hebben een zoon en een dochter. Ze heeft ondertussen een groot,veelzijdig oeuvre. Zo schreef ze ook The Wonder. Het is onlangs verfilmd bij Netflix en daar schreef ze ook het scenario voor.

Wát een film. Het sluit aan bij mijn blogje Little Bird&Nightlights, waar vrouwelijke protagonisten de katholieke wereld verslaan. Weer extra actueel, nu bekend is geworden dat Paus Johannes Paulus II, al in de tijd toen hij aartsbisschop was, wist van pedoseksuele priesters. Ze ergens anders heen verplaatste, waar ze nog meer slachtoffers maakten. En andere mannen verklaren hem na zijn dood dan heilig…

De film begint, heel ingenieus, met een vierde wand. Je ziet een filmstudio, waar ingezoomd wordt op een interieur in een donker huisje. De verteller zegt: ik ga jullie een verhaal vertellen, het is aan jou, om het te geloven, of niet. Een Engelse verpleegster, komend uit de oorlog op de Krim, waar ze gewonden verzorgde, een grappig detail in deze oorlogstijd,  arriveert in een klein dorp in Ierland. Daar is een meisje dat al vier maanden niet gegeten zou hebben en leeft van ‘Manna uit de Hemel’. Samen met een non, moet zij 14 dagen dit meisje bewaken en zij moeten onafhankelijk van elkaar verslag doen. Het meisje is al enigszins uitgegroeid tot een heilige in de omgeving en de katholieke mannen hopen er ook een wonder van te maken, goed voor de inkomsten van zo’n dorp, ook als het een pelgrimsoord zou worden. De verpleegster ontdekt wat er echt gebeurt. Ze verandert de gewoonten en daardoor verzwakt het meisje. Als er niks verandert,  zal zij spoedig sterven. 

En zó realistisch is het dus: de katholieken maken liever een slachtoffer, dan dat een leven gered wordt. Het geloof staat het toe, waarheidsvinding telt niet. Dus de verpleegster moet het narratief veranderen, maar hoe? Óók het narratief van het meisje zelf…En dat is wellicht het échte wonder. Dat hen dit lukt, samen.  Ik dacht ook aan de kinderen van Ruinerwold. Hoe godsdienst en waanzin vlakbij elkaar liggen. Dat het mogelijk is, je daar tóch van te bevrijden. Dat verandering altijd mogelijk is. Voor wie daarin geloven, kan er een nieuwe werkelijkheid ontstaan: een wonder.

De waarde van kunst

Ik zag deze foto’s uit Oekraïne en denk dan alleen, heel simpelweg: Dít is de waarde van kunst. Een ander verband scheppen dan die van de verwoesting en de ontbering die overal om je heen is. Zonnebloemen, het symbool van Oekraïne, op wrakken van auto’s, op de overgebleven muur van een gebouw. Zó krachtig is het beeld, dat een vrouw met twee kinderen door het venster gaan kijken of er nog iets te zien is. Een engel die een beschermende hand over de stad strekt.

Ook in het persoonlijk leven, kan kunst ineens bevrijding en thuiskomst betekenen: het tot bloei komen van alle potentie in je. Dit is Judith Scott (1943-2005), die, voordat  haar kunstenaarschap aan de oppervlakte kwam,  geheel onderschat werd. Zij is ook doof, wat pas later in haar leven ontdekt werd. Men schatte haar IQ op 30, dus ook vergeefs om haar educatie aan te bieden. Ook in een creatieve klas, leek ze geen interesse in wat dan ook te hebben. Totdat ze touw en draad ontdekte en vanzelf begon te scheppen. De laatste 18 jaar van haar leven, was ze elke dag bezig en ze maakte 200 kunstwerken in totaal, die nu ook in gerenommeerde musea, wereldwijd, een plek hebben. Zou het mogelijk zijn, voor elk individu, om een reis te maken naar authenticiteit en eigen potentie?, vraag ik mij dan af.

Kunst zet niet in op nut of rendement. Er is nooit te meten of te calculeren dat de wereld er beter door wordt. Tenminste: het levert geen bijdrage aan de klimaatcrisis, de armoede, het lost

 geen oorlog op, het zet geen zoden aan de dijk bij de bestrijding van ziekte en honger. Maar alle kunst doet wél iets anders, heel zichtbaar. Het herstelt iets in de ziel. Het maakt een verband en verwijst naar een wereld waar ‘verbondenheid’ en ‘liefde’ geen loze termen zijn. Omdat dit gedachteloos, ter plekke gebeurd. De beweging die wordt ingezet is zoals in dit  lied: Shall  I Come, Sweet Love to Thee. Ja, zegt alle kunst, ik kom jou tegemoet.

Echt en onecht

 Gisteren bij Op1 vertelde Alexander Klöping over de allernieuwste robot, die nu kennelijk ‘bots’ heten. Hij leek een tikkeltje ontdaan. Het ging nu zó snel. Deze bot heeft de hele wereldbibliotheek en alle beschikbare kennis tot zich genomen. Zij is geprogrammeerd dat ze zelf-lerend is, dus al doende nieuwe kennis opdoet. Je kunt haar alles vragen en ze reageert binnen een fractie van een seconde. Hij had zelf gevraagd om een opiniestuk dat hij nog moest schrijven en de bot leverde een artikel dat hij zelf ook zo ongeveer geschreven had kunnen hebben. Bij de vraag om een tegenstuk over hetzelfde, kwam er ook meteen een artikel, waarin alles stond wat hij zelf bedacht had kunnen hebben. Waarom zou hij zélf nog aan de arbeid gaan? Hij was eigenlijk overbodig geworden. Ik zag in hem de blik van het robot-jongetje in de film A.I. Hij dacht dat hij uniek en onvervangbaar was, totdat hij in een fabriek terecht komt, waar er rijen replica’s  van hem hangen. Wie is hij nog? De scène die mij tranen in de ogen gaf is, wanneer hij bij de fee is die wensen kan vervullen: Make me real’, vraagt hij…

Deze bot kan en weet dus alles. Een liedje over Mark Rutte in de stijl van Dolly Parton? Huppekee, daar verscheen het direct op het scherm. Evenals een verhandeling over wijn. Wat niet goed ging, was exacte informatie over een persoon. Maar dat was wellicht met opzet zo erin geprogrammeerd, zei Alexander, om geen problemen te krijgen rondom privacy en dergelijke.

Als ik hierover nadenk, dan realiseer ik mij dat deze bot dus van alles kan op tekstueel gebied. De bot kan denken en dit verwoorden. Maar de bot kan niet even snel schilderen, tekenen, dansen, om maar enkele activiteiten te noemen waar er een lichaam nodig is om aanwezig te kunnen zijn in de wereld.

Deze bot kan niet even snel het bovenstaande plaatje maken, dat ik onlangs voor mijn eigen lol samenstelde. Drie vissersbootjes op het strand van Mahabalipuram in India, met daarop symbolen van drie religies; de Islam, het Hindoeïsme en het Christendom. Daarvoor heb ik op dit strand geslenterd, het waargenomen, het bijzonder gevonden. Dat in dat kleine dorp op een oppervlakte van een vierkante kilometer er meerdere hindoeïstische tempels waren, een moskee en een katholieke kerk. Dat deze vissers met elkaar samen leefden en één keer in de twee weken s’nachts een gigantische groot net in de zee wierpen, waar ze vervolgens met vereende krachten een ochtend mee bezig waren om het weer op het strand te trekken. De tolerantie en relativering omtrent de eigen en andere godsdienst, zoals deze er ook was in het restaurantje waar ik elke  dag at.

Ik kan soms denken dat ik zelf in deze tekst van dit blog aanwezig ben. Maar dat is niet zo. Die bot kan waarschijnlijk, na invoer van een heel aantal blogjes van mij, zó een nieuw blogje schrijven, in mijn stijl. Alleen ik zelf zal dan weten, dat het niet uit mijn eigen brein komt. Zou het ook een plaatje erbij kunnen plakken? Waarschijnlijk wel, iets halend uit de gigantische databank aan plaatjes op het internet. Die bot zal dat gedachteloos doen, zonder enige betrokkenheid met mij. Ik kan aan die bot niet vragen, of deze werkelijk voelt en begrijpt wat ik zelf schrijf. Die vraag begrijpt een bot niet, er is slechts een mechanisch automatisme. Als ik het nogmaals vraag, zal de bot uiteindelijk een zwart of helemaal wit, leeg scherm geven…Er zijn mensen die leven en handelen als een bot, helaas. Menselijkheid en echte betrokkenheid, kan alleen door een mens zelf worden ingeblazen; de geest die leven wordt, vlees en bloed.

Little Bird & Nightlights

 Gisteren las ik twee graphic novels, die, hoe verschillend ook, hetzelfde thema hebben. Een meisje dat zich ontworstelt aan de katholieke wereld. Little Bird speelt zich af in de verre toekomst, waar The New Vatican de wereld heeft overgenomen en er ergens nog een groep ouderen is, die wist te ontsnappen en de wereld hoopt te kunnen bevrijden van dit dodelijke regime. Nightlights speelt zich in het heden af, of in een voor mij herkenbaar verleden. Ik had op de kleuterschool ook nonnen in datzelfde habijt.

Mijn leeswijze werd waarschijnlijk beïnvloed door een artikel dat ik tevoren las van Stephan Sanders, die katholiek is geworden en sindsdien zijn geloof tracht te combineren en te verantwoorden met zijn links intellectuele identiteit. Hij zegt: ‘Ondoenlijk, dat het beste, meest indrukwekkende van je geloof almaar verkleind wordt tot bloemetjes en bijtjes.’ Mijn reactie is dan: ‘Onverdraaglijk, dat het mooie narratief dat het geloof ook bevat, misbruikt is door mannen om zichzelf vrij te pleiten.’ Het vrouwelijk principe, aanwezig in Maria, de moeder van God, dient daar ook nog eens om de eigen zonde en zwaarte te verzachten. Hier zie je hoe het meisje Sandy al een andere metgezellin heeft gevonden, onzichtbaar voor anderen, ‘Morfie’: Het Griekse woord dat ‘vorm’ betekent. 

Hierbij zie ik, hoe dat katholieke taalgebruik en denkwijze, gebruikt is, om mensen van hun eigen gedachten en gevoelswereld weg te houden. Beroep doen op ‘het Hogere.’ Zó gingen die gesprekjes vast tussen priesters, bisschoppen, die mannelijke clerus, tegen al degenen, vooral jongens, die sexueel misbruikt werden: ‘Denk je niet, dat Jezus nu toekijkt en het wel mooi vindt, als wij lief zijn voor elkaar?’…

Ik begrijp best dat Stephan Sanders het mooie van het geloof wil bewaren. Geloof dat ‘God’ een mysterie is, dat de ervaring van ‘genade’ écht bestaat, dat er zoveel rituelen zijn die mensen kunnen begeleiden bij o.a. geboorte en de dood…Kaarsen, muziek, prachtige kerken, troostende woorden, enzovoort. Maar zie ook, wat daarmee voortdurend wordt toegedekt: het extreme geweld onder de kerkelijke kleding, de negatie van vrouwen als volwaardige wezens, de ontkenning van homoseksualiteit, terwijl een groot deel van die kerkelijke clerus zélf homoseksueel is. Katholieken in de westerse democratische wereld eten in feite van twee walletjes. Élke goedkeuring van het instituut van de Katholieke Kerk omdat het zulke mooie rituelen kent en drager is van cultureel erfgoed, betekent ook het sanctioneren van de officiële leer rondom abortus, homoseksualiteit, euthanasie, vrouwenrechten. Wereldwijd voor velen een last, maar in jouw leefstijl te ontwijken in een democratische westerse moderne samenleving…Hoe fragiel dit is, blijkt al uit de anti-abortuswetgeving, die zomaar weer mogelijk is in een heel aantal staten in Amerika.

Radicaal anders omgaan met de katholieke erfenis. Verbeeldingskracht inzetten om een andere wereld gestalte te geven. Deze twee graphic novels doen dat. Dat een jong meisje daar de protagonist van is, lijkt mij geen toeval.