Laatste zon ?

De herfst hangt in de lucht. Nog even gauw de kliko-bak gevuld met snoeigoed, met de takkenschaar en heggenschaar in de weer, dat is nu goed te doen omdat alles droog is, na alweer twee heerlijke dagen lezen in de zon, in de windstille hoek. Het voelt aan als in de kindertijd en de tijd voordat je verplicht moest gaan lezen voor boekenlijsten. Opgaan in boekenwerelden: ik verkoos dat vaak boven spelen met kinderen uit de buurt. 

Ik raak ervan in een sfeer, waardoor ook eigen gebeurtenissen een verhaal worden, dat je het geheel van een kleine geschiedenis op afstand ziet en je jezelf als het ware leest. Uit de verte liep M. mij tegemoet met een rollator. Vast op weg, door het park,  naar de Lidl, daar was ik haar onlangs, voor het eerst na een paar jaar weer tegen gekomen. Ze is Hindoestaanse, met expressie en aanrakingen: Ooo... Mirjam!!!, zo’n Indiase toonhoogte, klankkleur en volume midden in de winkel.

Toen verkoelde ze ineens, alsof er een donkere wolk voor de zon kwam die kille herfswind meebracht, want dit is het verhaal: in het laatste wijkcentrumpje waar ik beheerder was, zocht de Hindoestaanse Vereniging domicilie. Zij was aanvankelijk de assistente van een keurige, intellectuele heer, die alles met veel gebaar en formaliteit regelde. Zij zou de sleutel ophalen en terugbrengen en hij kwam later in de week dan de genuttigde koffie en thee afrekenen. 

Zo ging het. Totdat hij wegviel en ging verhuizen. M. zou alles overnemen, de vereniging ging gewoon door.. En tja, vanaf het begin... was dat toch moeizamer. Er werd plotseling nauwelijks meer koffie en thee gedronken en tja, als beheerder moest ik dat toch een beetje in de peiling houden. En dat kon: op de koffie-automaat zat een teller en ik confronteerde haar ermee, dat er wel degelijk koffie was gedronken en liters water waren gebruikt. Ze ontkende eerst heftig, maar daarna gaf ze toe: geen kwade opzet, hoor, dat geloofde ik toch wel?! Mensen liepen eerder weg en dan had ze te weinig geld verzameld...

Ik bleef op goede voet met haar staan. Haar huis was op mijn fietsroute en ze telefoneerde vaak voor het raam en dan zwaaiden we uitbundig. Ze vroeg me of ik de sleutel misschien  bij haar kon afleveren, ze begon moeilijker te lopen, ja , ze was de jongste niet meer... vooruit maar, ik stemde toe en ze was me zó dankbaar. En ik vind een beetje andere cultuur om mij heen wel leuk: ze draagt kleurige sari’s en soms nam ze zelfgebakken koekjes mee en ik sprak met haar af dat er tenminste een minimum bedrag  achtergelaten was, ik ging het niet elke week controleren.

Toen verscheen ineens een dochter van haar op het toneel. Zij zou alles overnemen. Want moeder ging wel achteruit en zij wilde de vereniging groter maken, meer steden er bij betrekken, een regiofunctie krijgen. Ze wilde het groots aanpakken, die eerste keer, alles versieren, veel zelf meegebracht eten enzovoort, of dat mocht? Ja, dat mag, zolang het geen commerciële activiteit was en dat eigen eten was ook op eigen risico.

Maar de maandag na dat weekend hoorde ik van de buurtbewoners, dat er die zaterdag een babyshower was geweest. Groots, commercieel en ja, ik vond ook muisjes van beschuiten op de grond en roze en blauwe velletjes van ballonnen... Dochter ontkende glashard dat dit gebeurd was en moeder kwam briesend van woede het wijkcentrum in. Dat ik haar kind niet geloofde! Dat ik aan discriminatie deed en ze zou de wethouder bellen.

Het is één van de weinige keren dat ik mijn eigen buitenlandse afkomst erbij heb gehaald en zeer heftig zei niet gediend te zijn van haar beschuldigingen: als er iemand daar niet  aan deed, dan was ik dat wel. Zij expressief en vol emotie, tot dan toe positief, maar nu niet en ik ook: ik kan dan zeer ijzig  worden: dit is de grens, ze kon beter gaan. Briesend van kwaadheid verdween ze.

Dat was de laatste keer dat ik haar zag. Haar dochter heeft nooit durven verschijnen op een hoor en wederhoor uitnodiging, en daarmee kon de vereniging niet door in het wijkcentrum. Ik had het idee, dat haar eigen moeder niet wist van die babyshower, dus eigenlijk door haar eigen dochter in de maling is genomen...

En dan kom je elkaar weer tegen. De vorige keer in de winkel verkilde ze en was ineens weer weg. Maar nu kwam ze zwaaiend  en lachend uit de verte richting mij gelopen. Ik was op de fiets en was even hartelijk, maar fietste wel gewoon door. Ik dacht: je kunt er een film van maken. Wat een drama, ook, als jouw moderne vloeiend en accentloos sprekende dochter, jouw vereniging verkwanselt.

Wanneer zij mij ziet, is er een dubbel spoor: het oorspronkelijke warme contact, is het eerste spontane en daarna weet zij het niet meer. Misschien weet ze op onbewust niveau wel wat van de streek van haar dochter. Wij teren op die laatste zon die er was tussen ons en ik weet niet of dat zo zal blijven of dat het de volgende keer zo zal zijn, dat het dan voorgoed herfst is. 

Julian Hetzel, the automated sniper

Terwijl het publiek de zaal inloopt zijn twee mannen al bezig om in een witte ruimte steeds wat spullen te verschuiven: een witte kapstok, emmer, afvalbak, balletje, lange paal, een krukje met een rond rood zitvlak, iets wat op een groot zwart springtouw lijkt, een stuk afgebroken satellietschotel, en nog of zo wat. Er fluiten vredig vogeltjes.

De voorstelling begint: de mannen maken van alle voorwerpen drie objecten, ze voorzichtig in balans brengend, zoekend naar evenwicht en geven ze namen: alsof we in de witte kubus van een museum staan. Dan gaat een ieder de kunstobjecten veranderen, eerst luisteren ze met respect naar elkaar, maar de sfeer wordt wreveliger bij elke verandering, en ze gaan ook elkaars lichaam bij de nieuwe kunst betrekken.

Een vrouwenstem vraagt of iemand van het publiek mee wil doen. Er gaat een technische  sci-fi sfeer heersen, er blijkt achter een camera te zijn met besturing van een apparaat dat aan het plafond hangt. Iemand meldt zich aan en zijn gezicht blijkt te zien te zijn op de linker muur van de witte ruimte. Of hij een rechte lijn wil schilderen op de middenmuur. Met felgroene paintbal-verf wordt de witte muur bevlekt. Bij terugkomst vraagt de vrouwenstem applaus voor hem, van het publiek.

En dan volgen er nog twee experimenten, waar publiek voor nodig is, weer met hetzelfde game-instrumentarium, op afstand en de laatste is iemand die woont in Bagdad vanuit een wijkcentrum aldaar.

De sfeer wordt elke keer grimmiger en gewelddadiger. De esthetische ruimte veranderd in chaos, een slagveld, een oorlogsgebied : ik vond dat heel goed vormgegeven ook door de langzame mimiek-achtige dansbewegingen van de twee mannen, de vrouwenstem die steeds koeler, scherper, hardvochtiger wordt. Je wordt langzaam mee getrokken in: doe je mee, geef je applaus, is het normaal, waar veranderd een game in werkelijke oorlogvoering, zoals dat al mogelijk is: de zogenaamde schone oorlog net precisiebommen vanaf de computer? En hoe zit het met al die conceptuele kunst, die ook bullshit kan zijn?

Ik was door W. meegenomen naar de openingsvoorstelling van het theaterseizoen: The Automated Sniper van Julian Hetzel, die ook al in de prijzen is gevallen en internationaal rondtoert. Erg de moeite waard. Ik dacht aan mijn laatste teamuitje, waar onverwachts als ‘verassing’, we in een donkere loods , op elkaar moesten gaan schieten, onderverdeeld in kleine groepjes. Ik was de enige die weigerde om mee te doen. Van buiten kon je op camera’s de verrichtingen volgen: sluipende, schreeuwende en schietende figuren, waarvan je weet dat het je collega’s zijn. Ik ben toen een wandelingetje op de dijk gaan maken.

The smartest kid on earth

Wat heerlijk. Wakker worden en weten dat de zon gaat schijnen en je de hele dag in de tuin kunt gaan lezen. Nog even blijven liggen en mij koesteren in de zonnestralen omdat de zon de bovenste verdieping  bereikt, maar de tuin onder nog in de schaduw is. 

Wat ik zeker ga uitlezen is het stripboek van Chris Ware, Jimmy  Corrigan : the Smartest Kid on  Earth. Ik zag het liggen in de tweedehands afdeling van de boekhandel en wilde het meteen hebben, puur op de vorm en de tekeningen in mooie, milde kleuren, ik wist nog helemaal niet waarover het ging. Ik had het al bijna weer weg gelegd, zo’n impulsaankoop, maar bedacht me dat ik iPad bij me had, dus ik googelde ter plekke: het blijkt al een klassieker te zijn, het is uit 1999 en heeft de strip op een ander plan gebracht.

Het is geweldig: het verhaal van een volwassen man, eenzaam, terugblikkend in zijn jeugd,op zoek naar zijn vader. Soms wordt je op één bladzijde van weemoed in het heden, naar een herinnering uit het verleden en een fantasie over de toekomst gesleurd. Heel weinig woorden, alles zit in de tekeningen zelf. 

In dezelfde vangst, noem ik het maar, vond ik van DC Comics, 9/11, volume 2. Heel veel verhalenvertellers en striptekenaars geven in en paar pagina’s ieder, hun visie en emotie over toen. Hier hoefde ik niet over te twijfelen: zoveel gezichtspunten en stemmen die letterlijk een gestalte krijgen,op zoveel wijzen. Voor mij komt dan Amerika te voorschijn in al haar diversiteit, de mengelmoes van al die immigranten, ooit. Maar ook de Indianen kwamen te voorschijn in een van de stripjes.

Ik heb dit soort stripverhalen en de graphic novel leren kennen in ABC, the American Book Center in Amsterdam, vroeger de Amerikaanse boekhandel, die mij al sinds de middelbare school horizonnen liet zien, die ik thuis niet tegen kwam. Er was bijvoorbeeld een uitgebreide afdeling met Gay & Lesbian Books, waar ik uren doorbracht. Ik heb een jaar lang elke week gespijbeld van school, dat kon toen nog, en liftte met Moeder mee, die dan werkte in Amsterdam. Dat jaar heeft mij meer educatie bijgebracht, dan school. Muziek zoeken bij Concerto stond ook altijd op het programma.

Ik heb het idee dat er nu ergens in de stad iemand woont die ook houdt van die vooruitstrevende Amerikaanse cultuur en die regelmatig haar boeken weg brengt, ik heb al eerder dingen gevonden. Dat is het grappige van tweede hands struinen: je ziet dan dat er een lading binnen is gebracht van iemand met hetzelfde lees -of eigenlijk geest-brein als jou. Van boeken van al dertig jaar geleden tot nu. Het maakt me altijd bewust van mijn eigen sterfelijkheid: ooit komen jouw boekenkasten, dus toch enigszins jouw hebben en houden, ook terecht op tweede hands planken. Of gewoon in de bakken oud papier, afhankelijk van de opruimers.

Welaan dan, het is allang tijd om op te staan, de zon verdwijnt nu bijna van mijn bed, waar ik nu al dwars in lig. Mmmmmm.... lekker lezen, nóg een keertje in de zon in de tuin, vandaag voel ik me, the smartest kid on earth, maar dan niet Jimmy, maar Mirjam.

Kerk versus the Shape of Water

Gisterochtend wandelde ik door doodstille, grijze straten naar de kerk. Meestal komen er kerkgangers voorbij fietsen, maar ook dat was nu niet het geval. Te slecht weer, dus dan maar  met de auto? Maar ook in de kerk was het leger, dan het was tijdens  de hele vakantieperiode. De dienst begon later, want de voorganger had zijn trein in Den  Bosch gemist. Ik raakte even aan de praat met U., we zitten altijd naast elkaar. 

Ze vroeg zich af hoe dat nou verder moest met de kerk. Binnenkort zit er niemand meer. Haar kleindochter gaat weleens mee, dan brengt ze de wijn en het brood naar het altaar, maar zou dat ook niet elke week willen. Ik zei dat ik dacht dat inderdaad het allemaal eerst zou instorten, maar het dan ooit wel weer allemaal zou komen. Ik zei er maar niet bij, dat ik denk dat daar wel een of meer generaties overheen zullen gaan...

Want het gebeurt pas, als mensen helemaal los van alles, kunnen ontdekken, dat het wel wat heeft om oude verhalen te lezen  en te bepeinzen en dan een tafel te dekken en die handeling van brood eten, en die eventueel in wijn te dopen, gezamenlijk, hartverwarmend kan zijn en verbindend: zo eenvoudig als dat is, zonder leerstelligheid en oude dogmatiek. Ik dronk erna koffie met L. en die vertelde weer dat in een klooster waar hij regelmatig komt, er een strijd woedt tussen de oude generatie en de jonge zusters, maar dan een soort omgekeerde van wat het normaal is.

De oude generatie is door alle veranderingen heen gegaan, ze hebben alles opnieuw herdacht en uitgevonden in het gesloten klooster zelf, om zo een antwoord te geven in de snel veranderende maatschappij. De vrucht ervan is: zelf kunnen relativeren in de vorm waarin je leeft. Maar de jonge zusters die binnen komen, die zijn eng dogmatisch: ze willen helderheid en duidelijkheid, laat de abdis het maar zeggen, zo hoort het en terug naar het alleroudste geloofsgoed, geen fratsen.

Ziehier een werkelijk probleem: mystiek is altijd de levende onderstroom geweest, de vernieuwende kracht, ook in de institutionele kerk, maar dat kan nooit bloeien in een kerk vol regelgeving, die helderheid wil omtrent het geloofsgoed. Mystiek groeit in het verborgene en is nooit eenduidig, omdat de beleving ontspringt,  juist waar er geen woorden zijn, of woorden vaag lijken en buigen naar poëzie en meerduidigheid.

Ik vind het verheugend dat zo’n film als The Shape of Water, zo’n weerklank heeft gevonden en de kwaliteit van het verhaal is herkend. Als onderstroom, zijn er deze woorden die de film vorm hebben gegeven:

Unable to perceive the shape of you

I find you all around me

your presence fills my eyes

with your love. It humbles my heart

for you are everywhere.

Dit zijn mystieke woorden en het verhaal gaat ook erover om wat vreemd en anders is te omarmen en uit je eigen comfortzone te stappen en zo te veranderen. Eliza, die dezelfde naam heeft als het bloemenmeisje in My Fair Lady, doet dat spontaan, uit zichzelf, maar zij is vanaf het begin niet helemaal van deze wereld, want zij kan niet praten. Haar twee compagnons die haar helpen om de Meerman te bevrijden, laten zich omvormen. Beide horen bij de onzichtbaren en verschoppelingen van de samenleving in 1962: een zwarte schoonmaakster en een oudere homo-man.

Mystiek gaat altijd ook over omvorming, transitie, je niet gevangen laten zetten in machtsverhoudingen en geweld, je niet nestelen, maar meevloeien, met liefde als de onderstroom: Zoals The Shape of Water, dus. Het kan elke vorm, waar dan ook, aannemen. 

Herfstovergang; James Bond enzo

Shape of Water

Vanochtend nog ‘gewoon’ de krant buiten gelezen. Later op de middag trok de regen de tuin in, dus naar binnen. En toen deed ik zo-even de achterdeur dicht om de kou buiten te houden en met deze handeling is de zomer dan toch definitief voorbij en treedt de herfst aan. Dan moet er ook maar meteen een herfstactiviteit worden ingezet, dus er pruttelt nu stoofvlees op het vuur. En ook al warme chocomelk gedronken. 

Onderwijl draaide ik zonnige platen, die ik nog bij mijn ouders uit de kast gehaald heb: liederen uit Paraguay, Bolivia, Uruguay, authentiek daarvandaan, misschien al meer dan 50 jaar oud, maar nog als nieuw: ik stel me zo voor dat Vader die elpees mee heeft genomen als souvenirtje, die je bij thuiskomst dan alweer snel vergeet... Heel anders als die andere elpee van John Barry, The Persuaders, met voorop een zeer jonge Tony Curtis en Roger Moore. Ja, ik herken het deuntje, ik mocht er weleens naar kijken.

Er staan andere themes op uit films, zoals Midnight Cowboy en uit James Bond, ook die hele bekende begintune, die nog steeds wordt gebruikt, waarna later bekende artiesten een lied voor de film componeerden. Die muziekjes zijn verhalend en vol spanning,  ik raakte in de sfeer van oude spionageverhalen. Ik geloof dat in mijn jeugd mijn ouders altijd naar de nieuwe James Bond film gingen; deze elpee, daarvan hing de hoes uit elkaar en deze is duidelijk wel veel gedraaid.

Ik heb het even opgezocht: de eerste James Bond film was Dr. No en kwam in 1962 uit. Ik was toen vier jaar oud. En toen kwam :  From Russia with Love, Goldfinger, Thunderball: al die muziek staat op deze elpee. Dr No en Goldfinger blijk ik zelf ook op dvd te hebben. Want ook ik was een poos een James Bond fan en popelde ook om de nieuwe te zien en ik heb ze ook tot nu toe op dvd bijna allemaal gezien. Het was in de tijd van mijn eerste vriendje H. Pas nu vraag ik me af, of ik dat van mijn ouders heb overgenomen...

Gisteren zag ik The Shape of Water, de film die vorig jaar met Oscars, de Gouden Leeuw van Venetië en met nog meer prijzen overladen is. Ook deze speelt zich af in 1962, de tijd van de koude oorlog en de tijd van de spionage tussen Rusland en Amerika. Dus gisteren is die sfeer al ingezet. Maar dat is niet het hoofdthema: het is een fantasyfilm, over een meisje dat niet praat en een Meerman. Een modern sprookje voor volwassenen, zo wordt het genoemd: mooie beelden en sfeer, vreemd, wonderlijk, met veel associaties en referenties naar films en muziek uit de oude doos en ook naar jawel, de Bijbel. Om  zonder nadenken je mee te laten slepen en in weg te zinken, voor een zachte overgang van die lange zomer naar de herfst. 

Het magische nu

Vanochtend wakker geworden door storm en regen. De musjes die net begonnen te tjilpen verstomden. Wat een verschil met gisterenochtend. Toen vouwde een dagpauwoogvlinder haar vleugels open in de zon op de rugleuning van mijn leesstoel. Ik hoop dat deze in mijn huis gaat overwinteren en dat deze dan af en toe voorbij komt fladderen, met name als ik extra aan Moeder denk, zoals al enkele keren gebeurd is.

Is dit een vorm van magisch denken? Ik denk dat magie en ook de negatieve kant ervan, niet alleen het mooie betoverende, een onderdeel is van de gewone werkelijkheid. Of eerder: er is geen dagelijkse, gewone werkelijkheid, alles is fragiel en heeft een tegenkant, al is het al alleen maar al een gegeven, dat je dagelijks door kunt functioneren, op een automatische piloot, terwijl aan de  binnenkant in je gevoelsleven er van alles broeit en voortraast en bloeit in een dynamiek die je met woorden helemaal niet bij kunt houden.

Ik las voor het laatst in deze lange, lange zomer, deels in mijn nakie in de hoek van de tuin, twee boeken: Beneden van Leonara Carrington en De oceaan aan het einde van het pad  van Neil Gaiman. 

De eerste is een dagboekverslag van drie dagen waar de kunstenares terugblikt op een periode van waanzin in haar leven, drie jaar eerder, in 1940 met een naschrift in 1987. Vorig jaar pas heb ik deze schilderes ontdekt: krachtige geheimzinnige surrealistische beeldtaal, ook muze en partner geweest van Max Ernst, wiens schilderijen mij ook altijd opvallen in musea. In het Peggy Gugemheim museum in Venetië hangt meer werk van hem en zij was de patrones van beide. Het dunne boekje maakte ineens duidelijk dat de bron van haar beeldtaal in die periode van waanzin ligt. Zij ziet daar werkelijk die vreemde wezens, maar voor de dagelijkse wereld is ze de waanzinnige, die naakt rond schreeuwde en niemand herkende. Dat geeft te denken...

Naadloos ging ik over in het boek van Gaiman en het leek in het begin alsof dezelfde stem tot mij sprak als in Beneden. Op de voorkant zie je een jongetje zwemmen bij een gat van licht en elk hoofdstuk is afgebakend met dezelfde foto, maar dan zonder het jongetje. Op de binnenkant in het begin een oude vergeelde foto van  een jongetje dat op een afgebroken regenpijp staat tegen een huis aan, waar je zijn hoofd niet ziet en op het einde een foto van een jongetje in vol ornaat op het gras , alsof hij tevoorschijn stapt uit het licht.De ondergrond is geschreven vulpen-tekst

Door het voorwoord en de dankbetuiging van Gaiman, vermoed je dat het foto’s van hemzelf zijn. De oceaan is een eendenvijver wie weet uit zijn jeugd en het jongetje moet een monsterachtig iets dat uit zijn eigen voet komt overwinnen. Het doet aan de sfeer van Haruki Murikami denken: volkomen logisch en vanzelfsprekend ga je mee in dingen die ‘eigenlijk helemaal niet kunnen’. Maar het kan allemaal wél. Want magie en breuken in de geruststellende dagelijkse werkelijkheid is wellicht juist allerlaagste kost, die echter niet altijd zichtbaar wordt en aan de oppervlakte komt.

Pas helemaal diep in de avond ontdekte ik dat deze dag in de ochtend dat ongeluk met de trein in Oss West gebeurd was. En ineens werd wat gruwelijk kan zijn en waarvan je hoopt dat dit nooit zal gebeuren op een doordeweekse werkdag zomaar waar. En vanochtend zag ik  in Trouw een foto van de samengeklonterde eiwitten die een rol spelen in de ziekte van Alzheimer. Maar ik had dat onderschrift nog niet gelezen en zag aanvankelijk een hand met een pols die uitdijt in plantaardige vormen, met een feestelijk soort van geel manchette.

Weten dat je je verstand gaat verliezen, is de kop van het artikel. Dat zegt schrijver en journaliste Jetske van der Schaar, nu 37 jaar en ze weet door een genetische test dat ze rond haar 50 ste Alzheimer zal krijgen. Het geeft haar de urgentie om in het nu te leven. En ik denk: Ja, dat is het enige dat telt. Dat tegelijk ook onbegrijpelijke, altijd bewegende nu, in al haar tegelijk schrikbarende, magische, alledaagse pracht.

Diversiteit

Ik hoorde onlangs uit bijna de eerste hand, dat in China minderheden voorgetrokken worden. Er is daar al sinds lang een één-kind-beleid: men mag er maar één kind krijgen, een tweede kind levert een zo’n hoge boete op, dat je het maar uit je hoofd moet zetten. Maar dit is voor mensen met een islamitische achtergrond opgeheven. Interessant toch.

De islam daar is van het milde, oorspronkelijke soort: geen geboden en verboden omtrent hoofddoekjes enzo: je volgt je eigen geweten. En islamitische gezinnen kunnen dus meer dan een kind hebben. Stel, je verplaatst dat naar de Nederlandse context: moslims krijgen... bijvoorbeeld extra veel kinderbijslag bij een tweede kind: de wereld zou hier op de grondvesten schudden.

Maar China wil graag een wereldmacht zijn en dan is expansie wel gebaat als je binnen je landsgrenzen al heel veel diversiteit hebt, dus dan mogen er wel meer moslims wonen dan nu het geval is: ik denk dat dit de achtergrond van het voor trekken is. Het is een vitale gedachte; hoe diverser we zelf zijn, des te beter kunnen we verschijnen op het wereldtoneel. Wil Nederland nog wel een rol spelen op het wereldtoneel, of Europa, of is er alleen maar angst om te verliezen wat je hebt, dus dan maar zoveel mogelijk je opsluiten binnen je eigen territorium?

Hangt er bij mensen met een niet-blanke achtergrond in Nederland ook niet een verkrampte houding om ‘erbij te willen horen’, als je het vervelend vindt als een blanke, autochtone Nederlander je wat wil vragen over je andersoortige achtergrond? ‘Ik ben Nederlander, je mag me het niet vragen’, lijkt de nieuwe mores. Nou, ik vind het zelf helemaal niet vervelend om te vertellen dat mijn bloedbanden in China en Indonesië liggen, al ben ik heel gewoon in Utrecht geboren en ik er dan bij meld  dat ‘de eerste mensenhanden die koning Willem Alexander hebben vastgepakt, ook mij hebben vastgehouden.’ 

Diversiteit is een teken van kracht. Ik voel me nu meer Nederlandse dan toen ik tiener was, juist omdat ik meer diversiteit ervaar in de Nederlandse samenleving. Met een van oorsprong Marokkaanse burgemeester van Rotterdam en  voorzitter van de Tweede Kamer,  een van oorsprong Turkse schrijver die de Libris literatuurprijs 2018 heeft gewonnen en een van oorsprong Argentijnse , Nederlandse koningin. Waar hoop ik, Zwarte Piet alle kleuren van de regenboog kan hebben maar ook zwart kan zijn.