Cliënt E. Busken

‘Dat dit boek nu de Libris Literatuurprijs moet winnen’, dacht ik gisteravond bij de bekendmaking in Nieuwsuur. Begeleid met de woorden: ‘Een roman die je opslokt en die je naar adem happend rond laat tollen en hijgend stil doet staan’, aldus Lilianne Ploumen.Want ik had besloten om het niet te gaan lezen. Ik had het geleend van P. omdat ik wél meteen bij lezing van de eerste pagina meegenomen werd, ‘Het is wel wat depressieverig’, had P. er nog bij gezegd, maar het leek me toch wel wat. 

Tot ik de eerste zeven pagina’s ofzo gelezen had en het me inderdaad mee zoog naar zwartgalligheid. Nee, ik wil niet  257 bladzijden lang in het hoofd van deze man  zitten, dacht ik, wég ermee. Het hoofd van Cliënt E. Busken geschreven dus door Jeroen Brouwers. Maar ik had het boek dus nog hier in mijn boshuisje en vandaag besloot ik om mij ertoe te zetten om het boek als geheel, in een ruk uit te lezen. Ook dóórlezen dus, al zou het niet bevallen. Ik wil dan toch weten of ik de erkenning met de Librisprijs terecht vind. 

JA, kan ik nu volmondig zeggen, na het boek met  de onderbrekingen van alleen een kop thee, iets eten en een toiletstop voornamelijk in mijn tent-tuin-kasje gelezen te hebben, terwijl de regen af en toe op het doorzichtige dak kletterde. Gewoonweg als kamperen dus en in mijn ervaring lees ik dan ook geconcentreerder en intenser, zo’n beetje in de natuur; sensaties komen dan meer binnen. Het boek beslaat  één dag van het leven van E. Busken die op de gesloten afdeling van een verpleegtehuis woont, tenminste lijdend aan dementie, is de eerste indruk, maar wel in staat om zeer beeldend te melden hoe het is om opgesloten te zijn in je lichaam, in totale aftakeling en afhankelijkheid, je zelf wassen kan en mag niet meer, en dan het vreemde contact met  al die verplegende personen aan je bed, professioneel aardig en luchtig, maar wat heb je daar aan? 

Ik kwam alweer heel lang geleden elke week in een verpleegtehuis en vond het daar werkelijk surreëel gek. Mevrouw S. die ik er bezocht, was geveld door een hersenbloeding en daardoor aan één zijde verlamd geraakt, maar helemaal helder van verstand, maar ze mocht in de huiskamer niet naast de enige andere heldere zitten. Dus zat ze de hele dag aan een tafel met half slapende en kwijlende niet aanspreekbare dementerenden. Reden: dan kon ze een oogje in het zeil houden. Er was één vrouw op de slaapzaal waar ze sliep die loerend rond spiedde en iedereen ervan beschuldigde dat zij dingen van haar stolen, terwijl het vermoeden was, dat ze dat zelf was. Rollen koekjes, bonbons, maar ook sieraden verdwenen er.

Bij E. Busken weet je gaandeweg, al lezende, niet wat er allemaal met hem aan de hand is en dat is het knappe van het boek. Hij denkt van zichzelf een beroemde wetenschapper te zijn, schrijver, schilder, bevriend met Beatrix enzovoort. Ook blijkt hij geleefd te hebben in verschillende tijden en op het eind zegt hij ergens dat hij misschien al heel lang daar woont. Terwijl je in het begin denkt dat hij er net is. Ook wordt onthuld dat hij geen eigen inkomsten heeft en totaal onverzorgd in een verwaarloosd  huis vol rotzooi gevonden is, dat de boeken van zijn moeder er gebleven zijn. Dus wie was en is hij? Nú dus vastgebonden in een rolstoel, trillend en schuddend met lekkende pampers aan.

Je verdwaalt in zijn geest in ongekende mogelijkheden (al de verplegenden zijn dan weer man, dan weer vrouw en hij werd als kind als een meisje gekleed, meldt hij) en dat brengt zijn observaties in de discussies van nu: over gender en Black-Lives-Matter. Het was een heel fijn boek voor een  regenachtige middag  in een taal met een ritme en een cadans die swingt.

Grassprietjes in het oor enzo.

Ik heb het artikel uit de New York Times onmiddellijk aan mijn leeslijst toegevoegd omdat ik het niet wilde vergeten. Maar de beste manier voor mij om iets te onthouden is, om er een blogje over te schrijven, dus dat doe ik nu maar. Het artikel heet 'Meet the other social influencers of the animal kingdom' en het haalt de veronderstelling dat alleen mensen aan ‘cultuur’ doen, onderuit. Het gaat over Julia, een chimpansee in het Chimfunshi-reservaat in Zambia, waar een wilde kolonie chimpansees leeft. Zij verzon op 18 jarige leeftijd ineens om een lange groene grasspriet diep in haar oor te steken en daar vervolgens trots  mee rond te paraderen.

Dat werkte aanstekelijk: eerst probeerde haar zoon het ook, daarna twee vrouwelijke vriendinnen en daarna ook een mannelijke vriend: tenslotte namen acht van de tien chimpansees van haar sociale groep, waar zij dus influencer van was, dit gebruik over. Dat ging gepaard met veel oefenen omdat het helemaal niet zo makkelijk was om een grasspriet diep in je oor te steken, zó dat je ermee vrij kunt bewegen. Ze rilden tijdens het zich eigen maken van de juiste techniek over hun lichamen en toen ze het eenmaal ook konden, liepen ze net als Julia trots rond te paraderen  Julia is twee jaar geleden overleden, maar het gebruik is door het hele sociale netwerk overgenomen.

Ik vind dat zó leuk! Dat ook beesten dingen doen die geen praktisch nut hebben, ergens plezier aan kunnen bleven, terwijl ze er wel wat moeite voor moeten doen en het dan ook aan elkaar doorgeven, waar er geen sprake is van dwang of macht. Nu krijg ik ineens de herinnering  dat ik iets dergelijks ook ooit heb waargenomen in Burgers Zoo in Arnhem. Daar waren twee chimpansees in het binnenverblijf van elkaar gescheiden door een muur met aan één kant water. 

Eerst zag ik ze roepen naar elkaar en ook kloppen tegen de muur. Toen ze eenmaal hadden ontdekt dat die andere echt aan de andere kant van de muur aanwezig was, door hun hoofd langs de muur te steken, toen probeerden ze elkaar aan te raken door hun armen naar elkaar uit te steken, langs de muur. Dat lukte natuurlijk niet. En toen... verzon de ene om een tak naar de andere langs de muur over het water naar de andere te reiken, die begreep wat de bedoeling was, en pakte het andere uiteinde van de tak.

Er volgden vreugdekreten en dansbewegingen, ieder aan één zijde van de tak, de muur tussen hen als het ware overwonnen. Dat verlangen naar echt contact en echte ontmoeting, het lijkt wel zoiets als het huidige verschil dat iedereen ervaart tussen streamen en hoe het zou zijn om met elkaar in één ruimte te zijn. Dat chimpansees kunnen ervaren dat een tak met aan elke kant de hand van de andere een verbetering is en dat rondwandelen met grassprieten uit de oren leuk is: het zijn net mensen. Of wellicht zet de omgekeerde notie meer zoden aan de dijk: wanneer mensen het grootste deel van hun energie zouden besteden aan het verbeteren van hun leefomgeving, ‘simpele’ genoegens, eenvoudige gebaren... Dan werd de wereld wel leuker.

Tent-tuin-kasje. Kiemen

Heerlijk, om buiten te zitten met zoveel geluid van vogeltjes om je heen en weer wat echte warmte van de zon op je te voelen. Eergisteren heb ik mijn tent-tuin-kasje opgebouwd en het past er precies. Meteen zaaide ik de tomaten- en de zoete puntpaprikazaadjes in oude plastic druiven-verpakkingen en zette het erin. Je wilt toch meteen zo’n kasje in gebruik nemen! Maar het bleek dat ik ze s’avonds toch binnen moest zetten, want de zaadjes kunnen niet tegen nachtvorst en teveel kou.

Zonet heb ik een kartonnen doosje bekleed met plastic, toen weer bekleed met  een laagje karton en weer een laagje plastic en toen eerst bosaarde erin en daarna een laagje moestuinaarde die ik besteld heb. Daarin twee gleuven gemaakt en in het ene rijtje rucolazaadjes en in de andere eikenbladsla-zaadjes en toen bordjes gemaakt van karton en een oude satéprikker. Zo, eens kijken wat eruit komt.

Het hele idee is ontstaan omdat de zaadjes van Appie het goed deden op de richel van mijn raam. Maar ik heb totaal geen ruimte in mijn boshuisje om daar verder iets mee te doen. Buiten was het nog te koud, in het schuurtje is ook niet echt iets, daar kan geen licht bij, en toen ineens het Lampje van Guus Geluk, zo heet hij toch, de uitvinder in Donald Duck? O nee, hij heet Willie Wortel.

Ik heb ook een kiemschaaltje gekocht met alfalfa-zaadjes. Daar kan niks aan mislukken, geloof ik: je zaait de zaadjes op een zeef in het ronde schaaltje en je zorgt dat het waterreservoir eronder gevuld blijft. Na 5-7 dagen kan je de alfalfa oogsten, mmm, lekker voor op de boterham. Het is leuk om gedurende één dag de zaadjes al te zien zwellen en gisteren voor het slapen gaan zag ik dat er zich al ééntje ontkiemt had, een heel klein wit frubbeltje met de dikte van een haar.

Verder doe ik het vooral voor de ervaring; kijken hoe ver ik kan komen. Zou ik werkelijk nog eens wat oogsten, wat uit deze zaadjes komt? Dat zou voor het eerst zijn. In de moestuin op de boerderij in Kranenburg komt alles dus uit zelf opgekweekt zaad. Ik heb alle stadia wel gezien aldaar: net gezaaid in bakjes, net overgeheveld in kleine potjes, zelf beginnende pompoen en courgetteplanten uit de potten in de moestuin neergezet en eenmaal bonen in de grond geplant en toen kreeg ik daar maanden later een oogst van.

Vooral de grote tomaten planten die het geheel van hun glazen kas bijna overwoekerd en waar je in oogsttijd elke dag verse tomaten kunt plukken, ook kleine zoete cherry-tomaatjes, zó in je mond, die baren nu ontzag bij me. Zijn die écht ontstaan uit één zo’n zaadje, zou mij dat lukken, zo’n plant in mijn kasje? Ik ga het niet te zeer ambiëren, dit gefröbel en ermee bezig zijn, is al leuk genoeg. De laatste regels van een gedicht van R.F. Langley die passen hier wel bij:

.... We find /peace in the room and don’t / ask what won’t be answered/  We don’t know what we see, so / there is more here. More. Here.

Young at Heart

Gedurende twee beschuitjes met aardbeien en slagroom en de koffie bij het ontbijt, lonkte het bos om daarin te gaan lopen. O! Dat heerlijke lichte groen tussen de hogere dennenbomen, dat ochtendgetierelier van de vogeltjes, die dauwachtige frisheid over alles heen. Ik dacht terug aan India: als ik daar 's ochtends heel vroeg wakker werd, dan haastte ik mij naar het strand en de zee om de zon te zien opkomen. Ik zag de vissers op hun heel kleine bootjes weer aan land gaan, hun netten controleren, meestal zaten er maar een paar visjes in.

Gisteren liep ik voor het eerst weer door de Dorpstraat in Beekbergen, waar de winkels en de terrassen weer open zijn. ‘Terras open’ is hét beeld geworden van die vreselijke lockdown, waar iedereen binnen zit. Ik zag mensen in dikke jassen zitten, zo vergenoegd en innig tevreden. Ook ik werd er vrolijk van. Ik hoef zelf helemaal niet op een terras te zitten, erlangs lopen is meer dan genoeg. 

Dat komt, denk ik, omdat Nederland door haar klimaat een gesloten samenleving is. Wij zien ‘de ander'  alleen op terrassen of in drukke winkelstraten. Waar mensen bijna altijd buiten leven, kindjes in bad gedaan voor de ingang van een huis. Gekleurde mandala’s voor de deuropeningen, vissers op het strand, offertjes die gelegd worden in de Balinese huistempeltjes, een levendige markt waar er werkelijk alles gedaan wordt, baby’s die slapen tussen de manden met fruit, eten gekookt en aan simpele tafels te nuttigen, enzovoort, daar zijn de mensen altijd vanzelf om je heen en is er altijd wat te zien.

In de Dorpstraat vond ik zo’n ouderwetse winkel, de voorloper van Blokker, met hoge schappen vol huishoudartikelen, speelgoed, frutsels, schrijfbenodigdheden, servies, tuinartikelen enzovoort. Ik kocht houten pollepels en een handig  plastic hoekbakje voor in de spoelbak, waar je een schoonmaakdoekje, een sponsje en de afwasborstel in kwijt kan; ik raakte bijna verrukt van deze vondst, voortaan weet ik waar ik naar toe kan, als ik ook maar iets huishoudelijke mis, dan is het kennelijk al uitgevonden en vind ik het in een winkel als deze: een soort van tijdmachine: héél vroeger, nog op de lagere school, was er ook zo’n winkel vlakbij een kerk, waar ik in het gebouwtje daarnaast op ballet zat. Samen met Moeder gingen we daarna dan weleens naar die winkel.

Ik beluisterde en zag weer een leuk filmpje op YouTube: Young at Heart van The Bluebells. In dat filmpje zie ik een oude tienerdroom verwezenlijkt: 'Later als ik oud ben met een busje gaan reizen’. Het werd een huisje in het bos, ook toen al goed voor een plek ergens in de rangorde van het wensenlijstje. Of een huisje aan zee. Of...? Elke idylle heeft een wens daaronder of erachter, of een aansporing: wat je ook doet, waar je ook bent, blijf young at heart. En nu ga ik weer naar binnen, om een tweede kop koffie te maken en wellicht nog een beschuitje met aardbeien en slagroom.

Bevrijdingsdag 2021

Vanochtend heb ik het live-bevrijdingsconcert gezien vanuit Amsterdam in theater Carré, gisteren kon ik niet live kijken omdat broer Y. bij mij at, die vijf dagen gaat klussen in zijn huisje en daarbij ook de keuken eruit sloopt, dus niet zelf kan koken. Het was het eerste wat ik nu wilde doen: dit live-concert zien, want ik geloof wel in dit soort van samenbindende evenementen; de moderne rituelen die mensen de ervaring van ‘samen’ kan geven, alle verschillen overstijgend. 

Nu was het pikant:  bevrijdingsgeschiedenis kan geschreven worden, omdat Hanin zong. Zij is bekend geworden in The Voice of Holland, een jonge vrouw uit Syrië, zonder verblijfsvergunning, zij en haar familie hebben die niet gekregen omdat zij ook nog een tussenstop in Venezuela hebben gemaakt. Zij heeft kenbaar gemaakt graag in Nederland te willen blijven en zij mocht nu zingen wat zij wilde en dat was Imagine van John Lennon. Het kán niet anders, lijkt mij, dat zij een status zal krijgen, zó wreed kun je toch niet zijn, om iemand op Bevrijdingsdag te laten zingen voor de ganse natie en haar dan het land uit sturen? 

Ook de toespraak van André van Duin schreef ter plekke bevrijdingsgeschiedenis: hij vertelde nog nooit op de Dam geweest te zijn op 4 mei, want hij  ging altijd naar het  Homomonument naast de Westerkerk, waar er ‘altijd bloemen liggen,  altijd.’ Dat klopt ook in mijn waarneming: door de tientallen jaren heen bezocht ik het ook elke keer weer als ik in Amsterdam was tijdens verschillende seizoenen en dat raakte me ook: dat toeristen over de hele wereld, ik heb ze er ook stil en ontroerd op de driehoeken zien staan, elkaar omarmend, daar zorgen voor altijd verse bloemen. André van Duin vertelde dat hij nu huilende mensen was tegen gekomen die tegen hem gezegd hadden: Eindelijk! En zo is dit monument nu een deel geworden van een Nationale Herdenking. Ik heb zelf ooit eens een brief naar Madurodam gestuurd met het verzoek dit monument toe te voegen in het mini-Amsterdam. 

Wat ik ook een mooi monumentje vond van persoonlijke groei en dat is er ook altijd één naar bevrijding, is zangeres Davina Michelle, één van de ambassadeurs van bevrijdingsconcerten die nu gestreamd te aanschouwen waren. Puur toevallig maakte ik onlangs die groei versneld mee: ik zag haar auditie bij Idols: een spontaan meisje met een beetje een straatmeisjes-uitstraling zingt, overdondert de jury en  spreekt ze allen met ‘U’ aan in een soort van ontwapende onschuld. Daarna zag ik bloed eerlijke optredens in talk-shows, iets rauws en ongepolijst in haar stem werkt bij mij als een kras op een plaat, waardoor een liedje extra op springt. En nu zong zij een lied, speciaal voor deze dag geschreven. Zij liet zich inspireren door gesprekken die zij had met allerhande mensen en waarvoor zij op haar Instagram-account een oproep   plaatste:  of deze aan haar wilden vertellen wat voor hen ‘vrijheid’ is. Er reageerden o.a. een weeskind, een vluchteling, een prostitué en het lied heet Nobody is Perfect. Zij trad op voor het Stedelijk Museum in Den Haag en begeleidde al zingend, de heer Mark Rutte, die de nationale bevrijdingsvlam aldaar aanstak.

Al met al een speciale Bevrijdingsdag. Niemand weet hoe het er volgend jaar uitziet. Ik hoop van harte dat er dan meer mensen mee kunnen zingen ( en daarmee doel ik allereerst niet op de verzameling van massa’s  mensen in de openbare ruimte, maar op de inhoud van de woorden), met het liedje van Toon Hermans, nu vertolkt door André van Duin: 'Dit is een land om lief te hebben'.

TRY not to abuse your power

Zo. Dat komt wel binnen: de beelden van het filmpje van het nieuwe liedje van Billie Eilish dat zij ook zelf geregisseerd heeft: Your Power, met daarin prominent de woorden:  Try not to abuse your power. Ook toevallig heel toepasselijk voor deze dag: de Dodenherdenkingsdag. Ik vind de aansporing ook subtiel Try...: probeer geen macht te gebruiken, daarmee implicerend hoe makkelijk en voor de hand liggend het kan zijn om wél macht te gebruiken. 

Ik dacht aan het voor mij schokkende bericht, toen ik het voor het eerst hoorde op de middelbare school, dat de Joodse Raad het de Duitsers gemakkelijk heeft gemaakt omdat ze een heel goede administratie hadden en al die adressen waar Joden woonden zomaar ter beschikking hebben gesteld. Natuurlijk wist niemand indertijd precies waartoe ze uiteindelijk gebruikt zouden worden, maar dat het voor niets goeds zou zijn, dat was wel al duidelijk. Dus het moet het persoonlijke machtsbeleven zijn geweest van ambtenaren van de Joodse Raad, het wentelen in een soort van genoegzaamheid en tevredenheid  met het eigen systeem, het overzicht en de macht erover te kunnen beschikken, die tot dit resultaat leiden. 

Vergelijkbaar met al die ambtenaren nu, die ook meedraaiden, die tot de toeslagenaffaire heeft geleid, enzovoort... Het wangedrag van trainers in de turnwereld, al het seksueel misbruik in de kerk en pedagogische instellingen, Harvey Weinstein, de oud-directeur van Theater Oostpool, de muziekindustrie, waar Billie zelf mee te maken heeft. Wie nog geen macht heeft moet zich van alles laten weggevallen, en wie macht heeft ziet door het systeem waar deze in zit, waarschijnlijk niet altijd dat deze aan machtsmisbruik doet...

Maar het gaat ook over de macht die je kan bevangen die te maken heeft met het  nodig hebben van goedkeuring van anderen en denken dat je moet voldoen aan beelden die anderen op jou van toepassing vinden. Bij Billie gaat het misschien over haar eigen uiterlijk: ze is bekend geworden door voor de helft geverfde felgroene haar en haar vormloze oversized kleding waar ze zichzelf ontworstelde aan het gangbare schoonheidsideaal voor vrouwen. Maar nu is het haar blond en ze staat op de cover van Vogue in sexy glamourkleding met corset van bekende modeontwerpers. Oppervlakkig zou je dus kunnen denken dat zij nu toegeeft aan de macht van een schoonheidsideaal, maar zelf zegt ze: het gaat erom dat je tevreden ben met jezelf en dat je doet waar jij je op dit moment goed bij voelt. 

In liefdesrelaties speelt macht ook onbewust vaak een rol: waarom zie je vaak de dynamiek dat de ene buigt voor de andere, in concreto dat het ‘gezamenlijke’ leven dan gebeurt volgens de lijnen, zoals een van de twee dat wenst en het gewoon is te doen? Billie schijnt last te hebben van een oude relatie toen zij 17 was en verwijst daarnaar en ziet kennelijk ook de onmacht van het macht uitoefenen: Try... Probeer geen macht uit te oefenen... En ze kent nu de ervaring als wereldster dat ze mensen ontmoet, die werkelijk alles voor haar zouden willen doen, wat zij maar opdraagt en ziet daar, zo lijkt het, ook de verleiding van.. Try...

En dat alles resulteert in een filmpje waar zij aanwezig is in de vormen van het bruine, bergachtig landschap vol spleten en holen en rotsen, haar voeten ingebonden, in een volkomen nieuwe verschijning, aan de rand van een bijna afgrond, terwijl een dikke grote slang, een Anaconda, de wurgslang, om haar heen kronkelt. Zo levert ze met deze beelden en dit liedje een boodschap richting de bevrijding. 

Tuin-perikelen

Ineens heb ik twee tuintafels in mijn bostuintje. Ik wilde er één, je wilt toch graag buiten aan een tafel kunnen eten en er boeken op kunnen neerleggen. Omdat ik altijd van alles tegelijk lees en inkijk, had ik deze al actief gemist. Maar ik was wat besluiteloos, wat voor soort, van hout of metaal of kunststof? Rond of een rechthoek, hoe groot? Zo’n tafel gaat toch al gauw de sfeer domineren. En dan moet er waarschijnlijk ook een verhuiswagen het terrein op, die krijg je niet met een golfwagentje ofzo, hier.

Op Koningsdag vroeg ik aan buurvrouw S. of ze haar rechthoekige, lichtgele plastic tafel waar dingen op gestald waren soms verkocht. Nee, dus. Ik kwam terug  en dacht: en nú, ga ik die ene bestellen: een witte opklapbare tafel, 70 cm smal en 180 cm in de lengte, die kan tegen het huisje aan en ook dienen als oppottafel. Mijn moestuinzaadjes van Appie tegen het raam, die moeten  binnenkort weer een grotere behuizing hebben en binnen kan dit niet. 

Maar de volgende dag kwam S. aan: ‘Ik heb wel een ronde tafel, die mag je hebben voor 5 euro’. Ik liep mee: Ja, dat was er exact een over welke ik al getwijfeld had of ik die zou kopen... En rond, ik kan deze desnoods ook nog op de parkeerplaats zetten, die ik niet gebruik, met een pot erop ofzo. Maar hij past prima achterin het tuintje en het plezier van een tafel binnen handbereik was er meteen. Dan zou die andere witte tafel dus vooral voor potten met planten worden en ik keek op internet naar kweekbakjes, terwijl ik al een grote zak met moestuingrond besteld had.

Toen kwam er gisteren ineens een wild idee bij: zal ik misschien een moestuin-tent-kasje kunnen plaatsen naast het schuurtje? Is meteen ook de inkijk met de achterburen weg. En ik win aan leefruimte. Het is ook leuk om in een kasje te zitten, waar het geurt naar kruiden tijdens een zomerse regenachtige dag, weet ik al, van de glazen kas op de boerderij in Kranenburg. Ik mat de maten: het zou er precies kunnen passen.

Dus nu sta ik op het punt om zo’n kasje te bestellen. En dan ook maar meteen potten en een gieter. En biologische zaden van Bolster, die ook een leuke website hebben met uitgebreide beschrijvingen en suggesties. Nou ja, enfin. Nog éven laten sudderen, nog een kopje koffie, de krant uitlezen,  en dan...?