Oudejaarsmijmering : Clara en haar onderkruipsels

Dit porseleinen beeld op de tentoonstelling Clara en de onderkruipsels in het Rijksmuseum in Amsterdam, geeft wellicht het beste mijn overkoepelende thema van het afgelopen jaar weer. Het afpellen van dingen, activiteiten, gewoontes, relaties, op zoek naar wat écht is en past bij mij. Want dit is Clara, de neushoorn, toen nog niemand deze in het echt gezien had. Het is in 1731 gemaakt, met als voorbeeld een tekening van Dürer uit 1515. Zó beleef je de werkelijkheid om je heen: vol veronderstellingen die je hebt meegenomen uit je eigen cultuur en opvoeding. Je dénkt bijvoorbeeld dat er twee hoorns op je zitten, terwijl het er maar één is. Je maakt jezelf kleiner dan zoals je werkelijk kunt zijn.

En toen ging Clara op reis door Europa. Eindelijk konden mensen in het echt zien hoe een neushoorn eruitzag. Hier is zij in Venetië en was tevoren in Rome al haar neushoorn verloren, die een omstander nu in de hand heeft. Ze is hier te klein afgebeeld. Of je kunt ook denken: de schilder wilde evenveel nadruk aan de toeschouwers geven. Een paar vrouwen lijken gemaskerd, het zou de tijd rondom carnaval kunnen zijn. Voor mij zegt het ook iets van: Kijk! Vat de koe bij de hoorn, kijk goed en zorgvuldig naar jouw leven. Wát erin was eigenlijk projectie, bestaat uit automatisme? Voor mij was dit wel louterend, het afgelopen jaar. En  ook wel pijnlijk. Want het is nooit leuk om eigen illusies op te moeten geven. Maar het levert ook wat op. Een intiem en zacht geluk. Dat het mogelijk is om dichtbij jezelf te zijn en van daaruit stil te kunnen zijn. Ontwaren dat daar, in de stilte, een bron van licht is, altijd, voortdurend…Wonen in mijn boshuisje laat deze ervaring ook samenvallen met de omgeving. 

Het is een slimme en educatieve tentoonstelling: Want naast Clara, dat aanvankelijk exotische wezen, werd in dezelfde tijd de blik van mensen naar onder gericht, naar al het kleine dat op de grond krioelt en ze werden voor het eerst afgebeeld. Bijna in het midden is er nog een fantasiebeestje te zien. Ook vlinders hoorden erbij, zoals mijn favoriete dagpauwoogvlinder.

 Expansie: kijken naar wat er allemaal in de wijde wereld aanwezig is, en introversie; op de plaats rust, was ook een thema afgelopen jaar. Wat heb ik genoten dat het weer mogelijk was om in de trein te zitten naar Terschelling en steden, met de bus naar Venetië, The Milk of Dreams, met een auto naar de Documenta in Kassel. Die twee tentoonstellingen horen ook bij de hoogtepunten van 2022.  

En zo werd dit mijn mijmering op Oudjaar. In ook zo’n ‘distel-wereld’. Zoveel heftigheid. Oorlog, verwoesting, bestaansonzekerheid, klimaatcrisis, onderdrukking van vrouwen, misbruik…enzovoort…Toch kan ik niet anders dan mij focussen op het kleine en lichte. Rupsen komen uiteindelijk uit hun cocon…Ik voelde mij vaak ‘de vrouw die de was ophangt’: in de Tweede Wereldoorlog, langs het spoor in Duitsland waar goederentreinen vol mensen voorbij denderden, onderweg naar hun ondergang. En die vrouw blijft gewoon haar was ophangen…haar dagelijks leven ging gewoon dóór. Lang vond ik dit een vreselijke beeld en dacht dat dit gevoelloos was. 

Maar dit jaar weet ik dat ik zelf die vrouw ben. Zó dichtbij sliepen mensen buiten in de kou, en ik doe niks anders dan ik doe: elke avond in een warm bedje kruipen. 

Het regent nu. Wellicht is dit het eerste jaar in mijn leven, dat er géén olliebollen zijn, bij de jaarwisseling. Omdat ik geen zin heb om 5 of 8 kilometer in de regen te gaan fietsen. Ik kan nog wel appelflappen bakken, met bier, ten bate van de olie-en kaneelgeur en smaak die bij deze dag hoort. Net zoals op beide Kerstdagen, is dit die andere dag in het jaar, dat, als ik thuis ben, er de hele dag een kaarsje brandt. O, dit klopt niet:  nog een andere dag is Nieuwjaarsdag. 

 

Magische dierentuin en sneeuwman

Het was weer een feest vol kleine kerstcadeautjes, mijn bezoek aan de dierentuin. Ditmaal vol jonge gezinnen, de kleinste in de buggy. Het doet vermoeden dat de interesse niet verder dan de lagere schoolleeftijd reikt en dan ook niet meer de laatste twee klassen. Waarschijnlijk leven die al helemaal in het internet. Dat enthousiasme van ouders en hun kinderen, de magische wereld die er nog is. ‘Kom, we gaan kijken of de pinguïns er nog zijn, en daarna, hup, de auto in.’ En je wéét dat de pinguïns er nog zijn, maar dat doet er niet toe, want voor het kind blijft de wereld steeds nieuw, vol verwachting. Ik herken het van de meer dan twaalf jaar, wekelijkse oppasdag; hoe je ze méé krijgt, elk moment gevuld met onbevangen intensiteit.

Deze tijd was en is gevuld met kerstmuziek en nu de top 2000 en voor het eerst heb ik heel veel kerstfilms gezien. Gewoon uit nieuwsgierigheid, wat mij dat doet, zonder het oordeel dat het zoetgevooisde onzin is, bedoeld als ontsnapping en om het hoofd te bedwelmen. En zowaar: het kwartje viel; sneeuwvlokken die dwarrelen terwijl het ook zomer is, dat gaat over hoop en verwachting. Wie droomt van een witte kerst, heeft weer het hart van een kind, vol magie.

 Ik had het al in huis:  De Sneeuwman van Raymond Briggs. Toen ik het zag liggen bij de kringloop werd een verre jeugdherinnering wakker: Dat boekje, zonder woorden,  bij de leesafdeling in de bieb, op de kinderafdeling waar ik gestald werd. De zelfgemaakte sneeuwman die tot leven komt: dat kan een ieder bewerkstelligen, in het brein. Er blijkt ook een animatiefilm van te zijn. Eigenlijk is dit de ultieme kerstfilm. 

 

Feest van Licht

Kerst is voor mij het feest van het Licht. Ja, dat mag bést met een hoofdletter, om elke reden die een ieder zelf kan invullen. Al jaren en jaren stuur ik een kerst/nieuwjaarswens, waar het woord ‘licht’ in voorkomt. Ik begin de kerstdag met het aansteken van een nieuwe kaars. Dat zijn dus twee persoonlijke rituelen. Verder hou ik het heel sober en stil, dit jaar. Ik keek naar het licht, de appel die erbij lag, het tafelkleed dat in mijn jeugd de kerst-ontbijttafel bedekte en dacht: wat een rijkdom. Warmte, een huis om in te wonen…

 

Vier jaar geleden was ik nu in Varanasi, de heilige stad in India, aan de Ganges, waar mensen de as van hun doden in laten gaan. Onderweg naar de rivier, overal al lichtbrengers te koop, omkransd met bloemetjes, om op de rivier te laten drijven. Een ritueel gebaar dat universeel is: een kaarsje opsteken bij een beeld, hetzij Maria of Ganesh, of anderzins; bij een graf of op een verjaardagstaart.

Het was leuk om terug te keren naar de foto’s. Elk duurt 7 seconden, met geluid erbij, alsof ik er weer was. Mensen die zich wassen in de rivier. Naar de plekken, er zijn twee crematoria, waar de lijken verbrand worden. Zoveel mensen…pelgrims en dagjes-avondmensen.

Want elke avond bij zonsondergang is er een gigantische lichtritueel, uitgevoerd door zeven priesters, met veel gezang en wierook en een massa aan mensen die meedoet. Ik zag het twee keer. Vanaf een bootje op de rivier, die eromheen geschaard liggen. De andere keer in de massa zelf, vlakbij ‘het podium’. Élke dag is er daar een feest van licht. Elke dag, overal in India, worden er bij altaartjes, soms gewoon boven een computer of op ‘rommelhoekjes’ op de markt, bij winkeltjes, in de eigen keuken, wierook ontstoken, bloemetjes neergelegd, soms eten neergelegd, water gesprenkeld, lichtjes ontbrandt. ‘Puja’ heet het: In alle veelvormigheid, overal aanwezig in het dagelijks leven. Het is een reden waarom ik het zo fijn vond in India. Ook op Bali, beïnvloed door het hindoeïsme, is het er. Door alles heen, ook barre omstandigheden, toch overal ook: Licht.

Over traagheid of snelheid van verandering

 Hierbij zie ik voor mijn neus, hoe het werkt. Dat gezegde dat één gestage druppel een rots kan uithollen en veranderen. Tegenwoordig vaak gebruikt om de moed niet op te geven: Dat jij als individu wel degelijk verandering kan bewerkstelligen in het grote wereldgebeuren. Dit is de druppel vanaf de goot van mijn schuurtje in de waterbak eronder. De dikke laag ijs erop is grotendeels nog aanwezig. Behalve op die ene plek waar de druppel valt. Elke keer als een kogeltje op het oppervlakte. 

Verder wéét ik niet, of inspanning van een individu werkt. Maar ik geloof dat het er niet toe doet. Het gaat erom dat je zélf dingen doet en beleeft, die iets doen waar verbinding en betrokkenheid uit blijkt. Daar hoort dan niét bij, dat je elkaar de maat  neemt. ‘O, eet je nog vlees? O, ga jij het vliegtuig nog in? O, douche je méér dan vijf minuten?’ Enzovoort. 

Verbinding…ik geloof dat het internet dit  zeer kan bewerkstelligen: Elke hoek op de wereld is toegankelijk geworden. Communicatie en informatie schiet razendsnel over de aardbol. Maar ik geloof uiteindelijk niet, dat het internet een vriendschap en trouw kan bewerkstelligen. 

Ik had vroeger een correspondentievriendin  uit Singapore, met de ouderwetse brievenpost. Dat heeft iets aangenaams en prikkelends, je maakt uit de verte wat hap-snap dingen van elkaar mee. Ik heb haar nooit ontmoet en weet nu ook niet meer hoe het stopte. Ik geloof dat zij verhuisde naar Australië en toen kwam er geen post meer en wist ik haar ook niet meer te bereiken.  En dat is oké zo.

Want échte vriendschap wordt geleefd, in een af en toe gedeeld hier-en-nu. Door de tijd heen, en je vertrouwt erop dat je elkaar vasthoudt, in het grootste gedeelte van de tijd, dat je elkaar niet ziet. Dat vraagt lange gesprekken, speuren naar elkaar. Aandacht; elkaar bevragen. 

Dat kan niet op het internet. Dus als eentje in een internetcontact dat vertrouwen opzegt, ook na zeg, 15 jaar, en zich daarbij permitteert van alles van je te denken te weten, wat simpelweg niet te weten is, na, zeg, elkaar hooguit 10 keer in het écht een paar uurtjes per keer gezien te hebben, ook nog vaak met ander gezelschap erbij, en waar het je dan ook nog gebeurd dat de betreffende op een onbewaakt moment uitvalt tegen je…Tja, dan is alleen maar te concluderen hoe hol en betekenisloos dat internet kan zijn. Geen idee wie die andere is, maar dit had je nooit verwacht. De andere zegt simpel het contact op, via de snelheid van dat internet. Een kogel in jouw hart.

Het Zondagse Gevoel (2)

Winterse ochtendwandeling door het bos. Opvallend: op sommige plekken is het geen winter meer, op andere plekken is alles wit en rijk berijpt. Dat zijn dus de stukjes die vooral in de schaduw staan. Ik ben dol op de zon, maar verkies nu de kou, voor het plaatje.

Ik was net op tijd terug voor het Zondagochtenconcert, live, vanuit Amsterdam. Een zaal vol kinderen, het Zwanenmeer van Tjaikowsky  werd verteld en gespeeld. Toch ook een verhaal, dat draait om duisternis en licht, de zwarte en de witte zwaan, daarom zo passend in deze Adventstijd. Vandaag is het de vierde Zondag, dus alle kaarsjes mogen nu branden. Als ik een adventskrans had gehad. De muziek uit het Zwanenmeer zit in mijn geheugen gegrifd door de eindscène uit de film Billy Eliott. Over dat jongetje dat balletdanser wordt in een donker mijnwerkersstadje. Zijn vader ziet dat eerst niet zitten, wil dat verlangen uit hem roeien. En dan gaat hij om, nadat zijn zoontje met de moed der wanhoop voor zijn neus gaat dansen. Hij besluit het staken op te geven, om zijn zoontje naar de dansopleiding te kunnen brengen. En dan dit: zoon uitgegroeid tot prachtige zwaan. 

Geen adventskaarsjes, dus, maar wel licht in het bos, balancerend op dunne dennennaalden. Het is stil in het bos. Ik vond tussen de papieren nog een oude Zegewens, ooit uitgesproken in de kapel van de Clarissen. Ja, hier kan ik nog steeds wel achter staan: 

Vroeger en nu. Kerststalletje (slot)

Ik fietste door een leeg en stil Hoge Veluwe. Geen tegenligger te bekennen. Ik wilde graag ijs onder mijn voeten voelen, dat houdt iets magisch. Lopen waar anders water is. Het dichtstbijzijnde water is bij het Sint Hubertus jachtslot. Maar er was niemand op het ijs. Alleen een bord waarop stond, dat het niet mocht. Ik realiseerde mij ineens dat dit wellicht ook het eerste ijs is, met schaatsende mensen daarop,  dat ik ooit zag. Toen er ook nog ijsbloemen op de ramen stonden, als je wakker werd. En ijspegels aan de dakgoot hingen.

Geen ijswandeling dus. Toen maar naar wat nu ‘Het Centrum’ heet. De winkel was beladen met kerstcadeautjes en een winters kabouterlandschap. Zie, ze wonen in  grote paddenstoelen en hobbit-achtige holen. Ook hierin kun je geloven. Buiten de eerste kerststal van dit jaar, die ik ontwaar. Maar die ene herder is al aan de kant geschoven, het zijn de drie koningen, de wereldse rijkdom en macht, die vooraan staan. 

In het Museonder een tentoonstelling over de moeflon. De Hoge Veluwe houdt er een vurig pleidooi om alsjeblieft de wolf uit het park te mogen houden. Het gehele ecosysteem dat er nu, na een eeuw, is ontstaan, is totaal verstoord. Na de schenking van 12 moeflons waren het er tot voor kort meer dan tweehonderd, nu zijn ze bijna verdwenen. Ik trek de conclusie dat de wolf er ook door toedoen van de mens is gekomen. Want het aanvankelijke stuifzand van Otterloo naar Hoenderloo is bosrijk gemaakt. Een amateurfotograaf die er al jaren vroeg in de ochtend komt, doet verslag.  Ook de herten zijn onrustig geworden, vroeger graasden ze met een hele kudde om 6.00 uur in de ochtend op stille plekken en er worden nu ook veel minder jongen geboren. Nu was hij op dezelfde plek, getuige van een wolf, die een jong hert bespringt. Bloederige foto’s. 

 

Ik had nog foto’s van een gedeelte van mijn kerststal gevonden. Net bedacht ze te nemen, alvorens de totale afbouw. Kennelijk had ik Maria al weggehaald. Een herder met zijn fluit stond vooraan, er klinkt muziek. En twee vrouwen, gekocht in Greccio waar Franciscus van Assisi het tafereel van de kerststal heeft verzonnen. Hij vroeg de dorpelingen aldaar dat moment na te spelen. De eerste levende kerststal. Wat een creativiteit, om daar op te komen. Die ene vrouw met open armen, dat was ikke. Een houding die ik probeer te cultiveren. Wat er ook op je pad komt en hoezeer je soms ook je grens moet aangeven: Toch met open armen, ontvankelijk. 

‘Bosorchidee’. Rosa Bonheur

Dit doet mij denken aan een orchidee, in het bos. Dit winterse weer is geweldig. Het tapijt van weggeveegde eikenbladeren knispert verend zacht onder mijn voeten. S’nachts is er een heldere sterrenhemel, Orion schijnt pal naast mijn huisje.

Ik vond weer een nieuwe schilder. Zij heet Rosa Bonheur. Mooi vind ik dat, om vrouwen te ontdekken die volstrekt hun eigen gang gingen en zeer succesvol waren in een tijd dat dit niet de bedoeling was, voor vrouwen. Op de foto met haar laatste geliefde.

Het portret is geschilderd door een ander. Dat je op jonge leeftijd al zo geportretteerd wordt, zegt wel iets over je uitstraling.

Ze is doorgebroken met het bovenste zeer grote schilderij van 5 meter lang. Nog nooit eerder gedaan door een vrouw, zo’n letterlijk groots project. Men roemde de levendigheid, de beweging op het doek en men vond het tegelijk landschaps-en portretkunst. Ik vind de onderste heel mooi, die trage rust, die kluiten aarde waar je zelf zin van krijgt om langs te lopen. Het is het perspectief van de wandelaar.

Verder schilderde ze veel dieren. Ik vind deze allemaal prachtig, juist weer omdat ik het zelf zo heb waargenomen. Die ogen van een kalf. Dat behaaglijke van een kat. Die gretigheid van een hond. Die alertheid van een hert.